هماتوم گوش سگ و گربه حالتی است که در آن خون بین پوست و غضروف لاله‌ی گوش جمع می‌شود و گوش، یا بخشی از آن، مثل یک بالشتک نرم و متورم باد می‌کند. بسیاری از صاحبان حیوان وقتی برای اولین‌بار این تورم را می‌بینند، فکر می‌کنند حیوان‌شان ضربه خورده یا گوشش چرک کرده است؛ در حالی که ریشه‌ی ماجرا معمولاً چیز دیگری است: خارش و تکان دادن شدید سر.
خبر خوب این است که هماتوم گوش بیماری شناخته‌شده و قابل‌درمانی است و با مراجعه‌ی به‌موقع، معمولاً نتیجه‌ی خوبی دارد. نکته‌ی مهم این است که اگر بدون درمان رها شود، ممکن است به‌آرامی جذب شود، اما التهاب در این مدت می‌تواند به بافت گوش آسیب بزند و آن را برای همیشه چروکیده و بدشکل کند. در این مقاله با علت‌ها، نشانه‌ها، روش‌های درمان جراحی و غیرجراحی، مراقبت بعد از درمان و راه‌های جلوگیری از تکرار مشکل آشنا می‌شوید.
هماتوم گوش سگ و گربه چیست؟
لاله‌ی گوش در سگ و گربه از یک صفحه‌ی نازک غضروفی ساخته شده که دو طرف آن را پوست پوشانده است. بین پوست و غضروف رگ‌های بسیار ظریفی عبور می‌کنند. وقتی حیوان به‌شدت سرش را تکان می‌دهد یا گوشش را می‌خراشد، این رگ‌ها پاره می‌شوند و خون در فضای بین پوست و غضروف جمع می‌شود؛ نتیجه، همان تورم نرم و پرشده از مایع است که معمولاً روی سطح داخلی لاله دیده می‌شود. به همین دلیل گاهی به آن خون‌مردگی لاله‌ی گوش هم گفته می‌شود و در متون تخصصی با نام هماتوم گوش یا اتوهماتوم شناخته می‌شود.
علت دقیق بروز آن هنوز به‌طور کامل روشن نیست، اما منابع تخصصی تأکید می‌کنند که ضربه‌ی ناشی از تکان دادن سر یا خاراندن گوش تقریباً همیشه در ماجرا نقش دارد. در یک مطالعه‌ی ژاپنی که نمونه‌ی بافت گوش چند سگ بررسی شد، فرسایش بخشی از غضروف دیده شد و پژوهشگران احتمال دادند که ترکیب تغییرات غضروف و ضربه‌ی مکرر، به شکستگی غضروف و تجمع خون منجر می‌شود. البته این مشاهده روی تعداد کمی نمونه انجام شده و باید با احتیاط تفسیر شود.
چرا گوش باد می‌کند؟ علت‌های هماتوم گوش
زنجیره‌ی اتفاقات تقریباً همیشه یکسان است: چیزی در گوش یا پوست باعث خارش یا درد می‌شود، حیوان سرش را تکان می‌دهد یا گوشش را می‌خراشد، رگ‌های لاله آسیب می‌بینند و هماتوم شکل می‌گیرد. مهم‌ترین محرک‌های این زنجیره عبارت‌اند از:
- عفونت گوش: عفونت‌های باکتریایی و قارچی گوش، شایع‌ترین زمینه‌ی هماتوم هستند. در همان مطالعه‌ی ژاپنی روی ۵۹ هماتوم در ۴۹ سگ، حدود ۷۶ درصد هماتوم‌ها همراه با التهاب یا عفونت گوش خارجی بودند. اگر ظاهر و بوی گوش حیوان‌تان تغییر کرده، مقاله‌ی عفونت گوش سگ؛ علائم، علل و روش‌های درمان را بخوانید.
- آلرژی و حساسیت پوستی: در سگ‌های مبتلا به آلرژی (مثل آتوپی یا حساسیت غذایی)، کانال گوش یکی از اصلی‌ترین نقاط التهاب و خارش است. درباره‌ی این بیماری در بیماری آتوپی در سگ و گربه توضیح داده‌ایم.
- مایت گوش: در گربه‌ها، مایت گوش یکی از علت‌های رایج خارش و تکان دادن سر است. جزئیات را در جرب گوش گربه بخوانید.
- جسم خارجی: دانه‌ی علف، کنه یا هر ذره‌ی دیگری که در کانال گوش گیر کند، می‌تواند خارش شدیدی ایجاد کند، حتی اگر بعداً خودش بیرون بیفتد.
- گاز گرفتگی و ضربه: دعوا با حیوان دیگر یا ضربه‌ی مستقیم به گوش ممکن است باعث پارگی رگ‌ها شود. این علت نسبت به خارش، کمتر رایج است.
- اختلالات انعقادی: در حیواناتی که اختلال انعقاد خون دارند، هماتوم می‌تواند حتی بدون ضربه‌ی مشخص ایجاد شود.
در مطالعه‌ی دیگری از یونان که روی ۵۳ سگ و گربه‌ی مبتلا به هماتوم انجام شد، عفونت گوش در ۲۳ مورد از ۴۸ سگ (تقریباً نیمی از آن‌ها) و در ۳ مورد از ۵ گربه ثبت شده بود و بیماری پوستی هم در ۱۱ سگ و یک گربه وجود داشت. یعنی در بخش بزرگی از موارد، پشت هماتوم یک مشکل قابل‌شناسایی و قابل‌درمان قرار دارد.
کدام سگ‌ها و گربه‌ها بیشتر در معرض هماتوم گوش هستند؟
هماتوم گوش در هر سنی ممکن است دیده شود، اما داده‌های موجود نشان می‌دهند بعضی حیوانات بیشتر در معرض آن هستند. در مطالعه‌ی ژاپنی، بیش از نیمی از سگ‌ها (۵۵٫۱ درصد) از دو نژاد گلدن ریتریور و لابرادور ریتریور بودند و حدود ۶۲ درصد آن‌ها وزن بیشتر از ۲۰ کیلوگرم داشتند. پژوهشگران، سن بالاتر، جثه‌ی بزرگ و وجود عفونت گوش خارجی را عوامل خطر دانستند. در مطالعه‌ی یونانی هم میانگین سن سگ‌های مبتلا ۷٫۶ سال و میانگین سن گربه‌ها ۵ سال بود.
این اعداد فقط تصویری از جمعیت‌هایی هستند که در همان مراکز درمان شده‌اند و درباره‌ی نژادها و شرایط ایران ممکن است کمی فرق کنند؛ پس نبودن یک نژاد در این لیست به معنای ایمن بودن آن نیست. قابل‌اعتمادترین نشانه‌ی خطر، سابقه‌ی عفونت یا خارش مزمن گوش است:
- سگ‌ها و گربه‌هایی که عفونت گوش مکرر دارند.
- حیواناتی با آلرژی یا حساسیت پوستی و خارش فصلی یا مداوم.
- گربه‌هایی که به مایت گوش آلوده شده‌اند و درمان نشده‌اند.
- سگ‌های میان‌سال و مسن، به‌خصوص با جثه‌ی بزرگ.
علائم هماتوم گوش؛ چه چیزی را باید جدی بگیریم؟
معمولاً نشانه‌ی اصلی، تورم ناگهانی لاله‌ی گوش است. گوش ضخیم و اسفنجی به نظر می‌رسد و وقتی با ملایمت لمس می‌شود، حالت پر از مایع و نرم دارد. تورم ممکن است کل لاله یا فقط بخشی از آن را درگیر کند. علائم همراه شامل موارد زیر است:
- ضخیم، نرم و اسفنجی شدن لاله‌ی گوش؛ گاهی گرم و قرمز.
- افتادگی گوش به‌دلیل سنگینی تورم.
- تکان دادن مکرر سر، خاراندن گوش و در بعضی حیوانات کج شدن سر به یک طرف.
- درد: منابع دامپزشکی تأکید می‌کنند که هماتوم گوش دردناک است؛ حیوان ممکن است از لمس گوش فرار کند یا بی‌قرار باشد.
- علائم عفونت گوش در کنار آن: بوی بد، ترشح یا قرمزی داخل مجرای گوش.
باید به یاد داشت که هر تورم لاله‌ی گوش هماتوم نیست. گزش حشرات، آبسه، واکنش آلرژیک و گاهی توده‌ها هم می‌توانند ظاهر مشابهی ایجاد کنند. تشخیص نهایی را فقط معاینه‌ی دامپزشک مشخص می‌کند.
تشخیص هماتوم گوش در دامپزشکی
تشخیص هماتوم معمولاً از معاینه‌ی بالینی شروع می‌شود: دامپزشک حالت تورم، دما و درد لاله را بررسی می‌کند و در صورت لزوم برای تأیید، مقدار کمی مایع را با سوزن برمی‌دارد تا مشخص شود محتوای تورم خون است. اما معاینه‌ی لاله، تنها نیمی از ماجراست؛ مهم‌تر از آن پیدا کردن دلیل ایجاد هماتوم است:
- معاینه‌ی کانال گوش با اتوسکوپ برای دیدن عفونت، جسم خارجی، مایت یا التهاب.
- بررسی میکروسکوپی ترشحات گوش (سیتولوژی) برای تشخیص نوع عفونت باکتریایی یا قارچی.
- بررسی پوست و سابقه‌ی آلرژی، چون خارش مزمن گوش اغلب بخشی از یک مشکل پوستی گسترده‌تر است.
- آزمایش خون: وقتی هماتوم تکرار می‌شود یا هیچ بیماری گوشی پیدا نمی‌شود، بررسی پلاکت و عملکرد انعقاد خون اهمیت پیدا می‌کند. درباره‌ی نقش شمارش پلاکت در آزمایش CBC در حیوانات خانگی توضیح داده‌ایم.
اگر قرار باشد درمان جراحی انجام شود، قبل از بیهوشی آزمایش‌های پایه هم ضروری است. فهرست این آزمایش‌ها و دلیل هرکدام را در آزمایش‌های قبل از عمل جراحی در حیوانات خانگی ببینید.
تا رسیدن به دامپزشک چه کنیم و چه نکنیم؟
هماتوم گوش اورژانس مطلق نیست، ولی دردناک است و هرچه زودتر درمان شود، احتمال آسیب دائمی کمتر است. تا زمان مراجعه، این نکات را رعایت کنید:
- در اولین فرصت وقت بگیرید و منتظر خوب شدن خودبه‌خود نمانید.
- جلوی خاراندن و تکان دادن شدید گوش را بگیرید. اگر یقه‌ی محافظ (الیزابتی) دارید، می‌توانید از آن استفاده کنید تا ضربه‌ی بیشتر به گوش وارد نشود.
- اگر ترشح یا کثیفی روی لاله وجود دارد، فقط با پارچه‌ی تمیز و آب ولرمِ جوشیده‌شده به‌آرامی پاک کنید و گوش را فشار ندهید.
- هر دارویی که قبلاً دامپزشک برای عفونت گوش یا آلرژی تجویز کرده، طبق دستور ادامه دهید.
در مقابل، این کارها را انجام ندهید:
- تخلیه‌ی تورم با سوزن یا نیشتر در خانه: منابع دامپزشکی به‌صراحت هشدار می‌دهند که این کار می‌تواند آسیب بیشتر و عفونت ایجاد کند. تخلیه‌ی ساده هم معمولاً مشکل را حل نمی‌کند و خون دوباره جمع می‌شود.
- ماساژ یا فشار دادن تورم.
- استفاده از داروهای انسانی یا پمادهای خودسرانه روی گوش.
- بانداژ کردن گوش بدون راهنمایی دامپزشک؛ این کار را به او بسپارید.
روش‌های درمان هماتوم گوش سگ و گربه
هدف درمان سه چیز است: خالی کردن خون، جلوگیری از جمع شدن دوباره‌ی آن و درمان علت زمینه‌ای. روش‌های مختلفی برای این کار وجود دارد و انتخاب بین آن‌ها به اندازه و زمان بروز هماتوم، وضعیت عمومی حیوان و سابقه‌ی عود بستگی دارد. جدول زیر مهم‌ترین گزینه‌ها و آنچه پژوهش‌ها درباره‌ی هرکدام نشان داده‌اند را خلاصه می‌کند:
نظرسنجی بریتانیایی نشان داد که تخلیه با تزریق کورتون (۴۳ درصد) رایج‌ترین انتخاب اول است، ولی همان دامپزشکان جراحی را قطعی‌تر و با نتیجه‌ی ظاهری خوب می‌دانستند. این نظرسنجی فقط ترجیحات دامپزشکان را نشان می‌دهد و ثابت نمی‌کند کدام روش بهتر است. مرجع مرک هم یادآوری می‌کند که احتمال گوش گل‌کلمی با روش‌های غیرجراحی بیشتر است.
جراحی هماتوم گوش چگونه انجام می‌شود؟
در جراحی، هدف این است که بعد از تخلیه‌ی خون و لخته‌ها، پوست دوباره به غضروف بچسبد تا فضایی برای جمع شدن مجدد خون باقی نماند. مراحل کلی آن، طبق منابع دامپزشکی، به این شکل است:
- بیهوشی عمومی: برای ایمن و بدون درد بودن عمل و ثابت ماندن گوش، حیوان بیهوش می‌شود. دامپزشک بر اساس سن و وضعیت سلامت، روش بیهوشی را انتخاب می‌کند؛ در بهترین روش بیهوشی در سگ و گربه درباره‌ی گزینه‌ها توضیح داده‌ایم.
- تخلیه‌ی هماتوم: با یک برش خطی یا S شکل روی لاله، یا چند سوراخ کوچک پانچ، خون و لخته‌ها خارج و حفره شسته می‌شود.
- بخیه‌ی فشاری: چند ردیف بخیه از میان پوست و غضروف عبور داده می‌شود تا دو لایه به هم بچسبند و حفره‌ای باقی نماند. معمولاً زیر گره‌ها یک پد نرم گذاشته می‌شود.
- پانسمان یا بانداژ: گوش با بانداژ ثابت می‌شود تا در صورت تکان دادن سر دوباره آسیب نبیند.
- درمان علت زمینه‌ای: بعد از اصلاح هماتوم، عفونت، آلرژی یا مایت درمان می‌شود.
بخیه‌ها بسته به تکنیک و سرعت بهبود، معمولاً بین دو تا چهار هفته می‌مانند و در برخی روش‌ها دست‌کم سه هفته. لوله‌ی درناژ یا بانداژ هم معمولاً بین سه تا چهارده روز برداشته می‌شود.
برای ارزیابی نیاز به جراحی و بیهوشی، می‌توانید به بخش جراحی و هوشبری بیمارستان دامپزشکی مراجعه کنید. مقاله‌ی خطرات و عوارض بیهوشی در حیوانات خانگی هم برای آشنایی بیشتر با ایمنی بیهوشی مفید است.
هماتوم گوش در گربه؛ چه تفاوتی دارد؟
در گربه‌ها هم مکانیسم ایجاد هماتوم مثل سگ‌هاست، اما چند نکته در آن‌ها بیشتر دیده می‌شود. مایت گوش و عفونت‌های گوشی یکی از علت‌های مهم خارش و تکان دادن سر در گربه‌ها هستند و منابع دامپزشکی، همراه با آلرژی، آن‌ها را از محرک‌های اصلی هماتوم می‌دانند. در گربه‌ها نیز بیماری‌های انعقادی می‌توانند بدون ضربه‌ی مشخص باعث هماتوم شوند.
علائم معمولاً شامل تورم ناگهانی و گرم لاله، افتادگی گوش، تکان دادن مکرر سر و گاهی کج شدن سر است. هماتوم‌های کوچک و بدون درد ممکن است خودشان بهبود یابند، اما بیشتر موارد به تخلیه نیاز دارند و تخلیه‌ی ساده با سرنگ اغلب عود می‌کند؛ به همین دلیل بعضی دامپزشکان جراحی را توصیه می‌کنند. اگر عوارضی پیش نیاید، بیشتر گربه‌ها ظرف یک تا دو هفته بعد از درمان به حالت عادی برمی‌گردند.
نکته‌ی عملی این است که بعضی گربه‌ها یقه‌ی الیزابتی را سخت تحمل می‌کنند. اگر گربه‌تان نمی‌گذارد یقه روی گردنش بماند، حتماً این موضوع را با دامپزشک در میان بگذارید تا راه‌حل جایگزین (مثل بانداژ مناسب یا یقه‌ی نرم) پیشنهاد شود و بخیه‌ها آسیب نبینند. برای گربه‌هایی که مایت دارند، مقاله‌ی تمیز کردن گوش گربه روش صحیح و بی‌خطر پاک‌سازی گوش را توضیح می‌دهد؛ ولی در دوره‌ی بهبود هماتوم، تمیز کردن گوش را فقط با نظر دامپزشک انجام دهید.
مراقبت بعد از درمان هماتوم گوش
بخش زیادی از موفقیت درمان، به مراقبت دقیق در هفته‌های بعد بستگی دارد. اگر خون دوباره جمع شود یا بخیه‌ها باز شوند، ممکن است درمان تکرار شود. توصیه‌های رایج عبارت‌اند از:
- یقه‌ی الیزابتی را تا وقتی دامپزشک اجازه نداده، برندارید. تکان دادن سر و خاراندن گوش می‌تواند بخیه‌ها را پاره کند. درباره‌ی نقش یقه و مراقبت از محل بخیه، در مدیریت و درمان زخم در حیوانات خانگی بیشتر بخوانید.
- داروها را کامل و سر وقت بدهید: مسکن، آنتی‌بیوتیک (در صورت وجود عفونت) و داروهای زمینه‌ای را قطع نکنید.
- بانداژ را تمیز و خشک نگه دارید و خودتان آن را باز نکنید.
- ترشحات سطح بخیه‌ها را فقط با پارچه‌ی تمیز و آب و صابون ملایم، به‌آرامی پاک کنید.
- ملاقات‌های بعدی را از دست ندهید؛ معاینه‌ی مجدد گوش برای کنترل عفونت و برداشتن بخیه‌ها ضروری است. اگر عفونت درمان نشود، هماتوم می‌تواند برگردد.
- تا جایی که ممکن است محیط را آرام نگه دارید و حیوان را از بازی‌های پرتکان دور کنید.
این موارد را فوراً به دامپزشک گزارش دهید: خونریزی شدید یا طولانی از محل عمل، بازگشت تورم، بوی بد یا ترشح چرکی، قرمزی و گرمای زیاد گوش، باز شدن بخیه‌ها، بی‌اشتهایی یا بی‌حالی غیرعادی. مقاله‌ی مراقبت‌های بعد از بیهوشی در حیوانات خانگی هم برای ساعت‌های اول بعد از عمل مفید است.
اگر هماتوم گوش درمان نشود چه می‌شود؟
بعضی صاحبان حیوان فکر می‌کنند چون تورم دیده می‌شود ولی حیوان زندگی عادی دارد، می‌شود منتظر ماند. هماتوم درمان‌نشده ممکن است به‌آرامی جذب شود، اما در این مدت، خونِ مانده در لاله و التهاب اطراف آن بافت را تخریب می‌کند. عواقب شایع آن عبارت‌اند از:
- چروکیده و ضخیم شدن دائمی لاله که به آن گوش گل‌کلمی گفته می‌شود.
- تغییر شکل لاله، به حدی که گاهی مجرای گوش را تنگ یا مسدود می‌کند.
- درد و ناراحتی مداوم تا زمانی که تورم وجود دارد.
- ادامه‌ی خارش و تکان دادن سر، به‌دلیل علت درمان‌نشده.
هرچه زمان بیشتری بگذرد، احتمال آسیب دائمی بیشتر می‌شود. اما باید واقع‌بین بود: حتی با درمان درست هم گاهی مقداری چروک‌شدگی لاله باقی می‌ماند؛ در مطالعه‌ی یونانی، در ۱۶ مورد از ۵۳ حیوان درمان‌شده، تغییر شکل لاله ثبت شد. مرجع مرک هم تأکید می‌کند که گل‌کلمی شدن ممکن است با هر روش درمانی رخ دهد، اما با روش‌های غیرجراحی محتمل‌تر است. پس هدف درمان، کاهش خطر است، نه تضمین صددرصد.
پیشگیری از بازگشت هماتوم گوش
احتمال عود در پژوهش‌ها به روش درمان بستگی دارد؛ در مطالعه‌ی لوله‌ی درناژ حدود ۱۵ درصد و در گروه کورتون موضعی ۲ مورد از ۹ سگ بود. مهم‌تر از روش، رفع علت زمینه‌ای است. بهترین راه پیشگیری عبارت است از:
- درمان کامل عفونت گوش: داروها را تا زمان دستور دامپزشک ادامه دهید، حتی اگر علائم زودتر بهتر شد.
- کنترل آلرژی: سگ‌هایی که آلرژی فصلی یا غذایی دارند باید برنامه‌ی درمانی بلندمدت داشته باشند.
- درمان مایت گوش در گربه‌ها، آن هم برای همه‌ی حیوانات هم‌خانه که با هم در تماس‌اند.
- بازدید دوره‌ای از گوش حیوان و مراجعه‌ی سریع در صورت شروع تکان دادن مکرر سر.
- بررسی انعقاد خون، وقتی هماتوم بدون علت مشخص تکرار می‌شود.
سؤالات متداول
گاهی هماتوم به‌آرامی جذب می‌شود، اما در این مدت التهاب به بافت گوش آسیب می‌زند و احتمال چروکیده و بدشکل شدن لاله بالاست. حیوان هم در این مدت درد دارد. بنابراین توصیه‌ی منابع دامپزشکی، مراجعه و درمان در اولین فرصت است.
خیر. تخلیه در خانه می‌تواند باعث عفونت و آسیب بیشتر شود و معمولاً هم نتیجه‌ی ماندگار ندارد، چون خون دوباره جمع می‌شود. تخلیه و درمان باید با شرایط استریل و روش مناسب توسط دامپزشک انجام شود.
بله، روش‌هایی مثل تخلیه همراه با تزریق کورتون در گوش، لوله‌ی درناژ و داروهای خوراکی وجود دارند و بعضی هماتوم‌ها با آن‌ها درمان می‌شوند. اما این روش‌ها ممکن است نیاز به مراجعه‌های مکرر داشته باشند و احتمال گل‌کلمی شدن گوش با روش‌های غیرجراحی بیشتر گزارش شده است. انتخاب بهترین روش با معاینه‌ی دامپزشک است.
تا زمانی که دامپزشک اجازه دهد، که معمولاً تا زمان برداشتن بخیه‌ها است. این مدت بسته به روش جراحی، ممکن است از دو تا چهار هفته یا بیشتر طول بکشد.
بله، احتمال عود وجود دارد؛ در مطالعه‌ی لوله‌ی درناژ حدود ۱۵ درصد بود. مهم‌ترین عامل عود، درمان نشدن علت خارش (مثل عفونت، آلرژی یا مایت) است. با کنترل علت و پیگیری‌های دامپزشکی می‌توان خطر را کاهش داد.
منابع
- Merck Veterinary Manual: Auricular Hematomas in Dogs, Cats, and Pigs
- VCA Animal Hospitals: Aural Hematoma in Dogs
- VCA Animal Hospitals: Aural Hematoma in Cats
- PDSA: Aural haematoma in dogs
- PDSA: Aural haematoma in cats
- Hall et al., 2016, Journal of Small Animal Practice: survey of UK veterinary treatment of canine aural haematoma
- Mikawa et al., 2005: Epidemiological and etiological studies on 59 aural hematomas of 49 dogs
- Veterinary Evidence: Aural haematomas in dogs managed by local corticosteroid injection
- Management of Aural Hematoma with Penrose Drainage in the Dog and Cat: A Retrospective Study of 53 Cases (1996-2016)
