وقتی حیوان خانگیتان نیاز به جراحی پیدا میکند، ممکن است تجربهای استرسزا باشد. البته برخی ترسها درباره بیهوشی حیوانات واقعیت ندارند. اما به هر حال برخی خطرات و عارضه ها نیز با آن همراهاند که باید پیش از آن مورد توجه قرار گیرند تا احتمال موفقیت عمل بالا برود. در ادامه با خطرات و عوارض بیهوشی برای حیوانات خانگی سگ و گربه آشنا میشویم.
تفاوت خطرات و عوارض بیهوشی حیوانات خانگی
پیش از بررسی موارد جزئیتر، بهتر است تفاوت بین خطر و عارضه را بدانیم:
- خطرات: ریسکهایی هستند که حین یا بلافاصله پس از بیهوشی ممکن است جان حیوان را تهدید کنند (مانند ایست قلبی، واکنش شدید آلرژیک یا افت ناگهانی فشار).
- عوارض: مشکلات موقتی و معمولیتری هستند که اغلب بعد از پایان فرایند ظاهر میشوند، مانند گیجی، لرزش، بیاشتهایی یا یبوست.
خطرات بیهوشی حیوان خانگی چیست؟
خطر بیهوش کردن سگ و گربه همواره باید در کنار فواید آن مورد بررسی قرار گیرند و همچنین باید مزایا و معایب هرگونه جایگزین نیز در نظر گرفته شود. خطر بیهوشی گربه و سگ میتواند از مشکلات جزئی مانند تهوع خفیف پس از به هوش آمدن تا مشکلات جدی و تهدیدکننده مانند ایست قلبی یا سکته مغزی متغیر باشد. البته مرگ ناشی از این پروسه نادر است.
تیم دامپزشکی تمام اقدامات احتیاطی لازم را انجام میدهد تا اطمینان حاصل شود که حیوان خانگی شما در شرایط ایمن قرار دارد و توانایی تحمل دارو را دارد (در مقاله بیهوشی ایمن حیوانات خانگی به طور مفصل به این موضوع پرداختیم). در مواردی که عمل جراحی انتخابی است، زمان بیشتری برای به تعویق انداختن و درمان عوامل خطرزا قبل از انجام عمل وجود دارد.
برای آشنایی با باورهای نادرست رایج، به مقاله «باورهای غلط درباره بیهوشی حیوانات» مراجعه کنید.
بیهوشی زمانی «پرخطر» تلقی میشود که حیوان شما دچار مشکلات سلامتی باشد که خطر بروز عوامل تهدیدکننده حیات در حین کار را افزایش میدهند. این به معنای قطعی بودن بروز این عوامل نیست، اما احتمال وقوع آنها بیشتر است. اگر دامپزشک، حیوان شما را «پرخطر» بداند، تمام تلاش خود را برای کنترل این خطر انجام خواهد داد. با این حال، باید برای این احتمال آماده باشید که ممکن است با وجود تمام تلاشها، حیوان دچار مشکل جدی شود یا حتی جان خود را از دست بدهد.
برخی از خطرات بیهوشی گربه و سگ عبارتاند از:
۱. افت فشار خون
یکی از شایعترین خطرات، کاهش ناگهانی فشار خون است که میتواند باعث کاهش جریان خون به اندامهای حیاتی مانند مغز، کلیه و کبد شود. در واقع برخی از داروها باعث افت فشار خون میشوند. در روش استنشاقی نیز با توجه به دوز ممکن است قدرت انقباض عضله قلب کاهش و مقاومت دیواره عروق افزایش یابد.
- برای مدیریت افت فشار در سگ و گربه راهکارهای مختلفی وجود دارد که باید به طور اورژانسی انجام شود.
۲. مشکلات تنفسی
- بیشتر اختلالات تنفسی در جریان جراحی به داروها مربوط میشوند. با این حال، بیماریهای زمینهای مانند کلاپس نای، شکستگی دنده، آب آوردگی ریه یا چاقی نیز ممکن است باعث بروز مشکل شوند.
- داروهایی مانند پروپوفول و اپیوئیدها که در القا استفاده میشوند، بسته به دوز مصرفی میتوانند عوارض تنفسی ایجاد کنند. بنابراین، پایش دقیق تعداد و کیفیت تنفس بیمار در طول عمل ضروری است.
۳. آریتمی و تغییرات ضربان قلب در حین بیهوشی
از دیگر مشکلات شایع، بروز آریتمی (بینظمی ضربان قلب) است. این وضعیت با سمع قلب، استفاده از پالساکسیمتر یا نوار قلب (ECG) قابل تشخیص است. میزان نرمال ضربان قلب بسته به گونه و نژاد حیوان متفاوت است:
- در سگهای نژاد بزرگ: کمتر از 50 ضربه در دقیقه
- در سگهای کوچک: کمتر از 70 ضربه در دقیقه
- در گربهها: کمتر از 100 ضربه در دقیقه
افت ضربان قلب
اگر علت برادیکاردی تنها عمق بالای بیهوشی باشد، معمولاً نیازی به اقدام فوری نیست و کافی است فشار خون و دمای بدن کنترل شود. با این حال، گاهی عواملی مانند وارد کردن لوله تنفسی به نای یا اختلالات متابولیکی زمینهساز افت ضربان قلب هستند که نیاز به بررسی و مداخله دارند.
افزایش ضربان قلب
برخی بیماران ممکن است در حین بازگشت دچار افزایش غیرمنتظره ضربان قلب شوند. این وضعیت ممکن است ناشی از درد، اختلالات قلبی پنهان یا کمعمق بودن خواب باشد. به عنوان مثال، اگر بیمار دچار درد است، تزریق داروی ضددرد میتواند ضربان قلب را تا حدی به وضعیت طبیعی بازگرداند.
۴. کاهش دمای بدن
یکی از چالشهای مهم در مدیریت بیهوشی حیوانات خانگی، بهویژه سگ و گربه، افت دمای بدن در طول عمل جراحی است. برخی داروهای بیهوشی با گشاد کردن عروق و کاهش فشار خون، باعث افت متابولیسم میشوند و در نتیجه، دمای بدن نیز کاهش مییابد.
علاوه بر این، عوامل دیگری مانند کوتاه کردن موی بدن برای جراحی، استفاده از محلولهای ضدعفونیکننده، تزریق مایعات و باز شدن حفرههای داخلی بدن نیز در افت دمای بدن نقش دارند.
باید توجه داشت که افت دمای بدن یک واکنش طبیعی است، اما میتواند عملکرد سیستم ایمنی و فرآیند خونبندی را مختل کند. همچنین، با کاهش دما، نیاز بدن به دارو برای حفظ حالت کمتر میشود. این وضعیت معمولاً با افت فشار خون و کاهش ضربان قلب همراه است. در چنین شرایطی، استفاده از دارو برای اصلاح برادیکاردی (کاهش ضربان قلب) اغلب بیتأثیر خواهد بود تا زمانی که دمای بدن به سطح طبیعی برگردد.
- برای پیشگیری از این عوارض، توصیه میشود در حین جراحی از تشکهای گرمایی ایمن استفاده شود تا دمای بدن حیوان در سطح مطلوب باقی بماند.
۵. طولانی شدن دوره ریکاوری
یکی از نگرانیهای اصلی صاحبان حیوانات از خطر بیهوش کردن گربه و سگ، دوره ریکاوری یا بازگشت به هوشیاری است. با وجود پایش دقیق، گاهی اوقات روند بیدار شدن طولانی یا همراه با اضطراب و بیقراری است. ممکن است حیوان تا ۳۰ دقیقه پس از قطع ماده همچنان بیهوش بماند یا در حالت بازگشت، علائم ترس و درد شدید نشان دهد.
عوامل رایج در طولانی شدن ریکاوری عبارتاند از:
- افت طولانیمدت دمای بدن
- استفاده از دوز بالای داروهای بیهوشی
در این موارد، باید محیطی آرام برای ریکاوری فراهم شود. در حیواناتی که بهطور طبیعی واکنشپذیرتر هستند، حتی ممکن است پس از به هوش آمدن نیاز به داروهای آرامبخش داشته باشند.
همچنین اگر حیوان دچار درد باشد، باید بلافاصله در طول ریکاوری داروی ضددرد مناسب تجویز شود تا روند بازگشت به حالت طبیعی بدون تنش و ناراحتی طی شود.
عوامل مؤثر بر افزایش خطر
مواردی وجود دارند که خطر در حیوانات خانگی را به طور بالقوه افزایش میدهند. آشنایی با این عوامل و توجه به آنها خطر را تا حد زیادی کاهش میدهد.
۱. کنترل نکردن وضعیت قلبی–تنفسی و تست های قبل از عمل
اولین خطر بیهوشی برای حیوان خانگی کنترل نکردن وضعیت قلبی-تنفسی و تستهای قبل عمل است. در واقع قبل از هر چیز، معاینات فیزیکی کامل و آزمایش خون برای بررسی کارکرد قلب، کلیه و کبد ضروری است. اگر حیوان بیماری زمینهای مثل نارسایی قلب یا مشکلات ریوی داشته باشد، احتمال بروز مشکل بالا میرود و گاهی لازم است قبل از عمل ابتدا آن بیماری کنترل شود.
- نکته مهم: ۸–۱۲ ساعت ناشتایی پیش از فرایند برای جلوگیری از مشکلات گوارشی توصیه میشود.
۲. عدم توجه به وزن حیوان خانگی برای بیهوشی
تغییر وزن (کم یا زیاد شدن چند کیلو) میتواند نیاز به تنظیم دقیق دوز دارو ایجاد کند. حیوانات لاغر چون چربی و عضله کمی دارند، دارو فرصت کمتری برای پخش شدن پیدا میکند و ممکن است اثر قویتری روی قلب بگذارد. آنها همچنین سریعتر دچار افت دما میشوند و فشار خونشان پایین میآید، پس باید در حین عمل با پتو گرم نگه داشته شوند.
حیوانات چاق موقع جراحی سختتر در حالت مناسب قرار میگیرند و چربی بیش از حد در اطراف قفسه سینه نفسکشیدن را دشوار میکند. چون بیهوشی تنفس را کاهش میدهد، باید با لوله تنفس و دستگاه تنفسی مصنوعی، نفس کشیدن حیوان کنترل شود.
۳. بی توجهی به تفاوت گربه و سگ
گربهها بهخاطر ابعاد کوچک، گاهی بیهوش کردنشان دشوارتر است. محدودیتهای فیزیکی هم مانع استفاده از تجهیزات مانیتورینگ دقیق (مثل کاتتر شریانی برای پایش فشار خون) میشود. علاوه بر این گربهها ممکن است هنگام وارد کردن لوله تنفس دچار اسپاسم حنجره شوند و اگر فرد بیتجربه چند بار تلاش کند، راه هوایی گربه آسیب میبیند. گربهها سریعتر سردشان میشود و سگها بهخاطر اندازه بزرگتر، مهار کردن و جابهجاییشان در اتاق عمل چالشبرانگیز است.
۴. عدم توجه به نژاد حیوان در بیهوشی
نژادهای پوزه کوتاه مثل پاگ، بوستون ترِیر و گربههای پرشین و هیمالین، بهخاطر مجاری تنفسی باریک، بیشتر در معرض مشکلات تنفسی هستند. سقف نرم بلند در دهانشان هم نفسکشیدن پس از بیهوشی را دشوار میکند. سگهایی مانند پودل، یورکشایر تریر و پامرانین نیز گاهی پس از لولهگذاری دچار سرفههای مکرر میشوند و نیاز به داروی ضدسرفه، آنتیبیوتیک یا استروئید دارند تا التهاب و خطر عفونت کمتر شود.
۵. خطر بیماری های زمینه ای
به طور کلی خطر مرگومیر در بیهوشی حیوانات سالم بسیار پایین است (حدود ۰.۰۵٪ برای سگهای سالم و ۰.۱٪ برای گربههای سالم)، اما در حیوانات بیمار تا حدود ۱.۳٪ افزایش مییابد. پیش از تجویز باید سن حیوان خانگی برای بیهوشی، سابقه پزشکی و هرگونه بیماری مانند نارسایی کبد، کلیه، دیابت کنترلنشده یا مشکلات قلبی بهدقت بررسی شود. داشتن گزارش کامل سلامت و آزمایشهای پایه خون کمک میکند تا درمانگر قبل از عمل تصویر دقیقی از وضعیت کلی حیوان داشته باشد.
اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خطر
با رعایت برخی اقدامات ساده اما کلیدی، میتوان ریسک بیهوشی حیوان خانگی را به حداقل رساند و دوره نقاهت پس از آن را کوتاهتر کرد:
۱. انجام آزمایش های پیش از بیهوشی
آزمایش خون و بررسی عملکرد کبد، کلیه و قلب پیش از انجام این فرایند میتواند اطلاعات مهمی در اختیار دامپزشک قرار دهد و از مواردی است که حتما باید به آن توجه کرد. بنابراین در صورتی که حیوان نیازمند بیهوشی بود حتما او را به یک مرکز مجهز ببرید و از انجام آزمایشهای لازم اطمینان حاصل کنید.
۲. دارو و روش مناسب
دامپزشک با توجه به وزن، سن، وضعیت سلامت، بهترین روش بیهوشی حیوان خانگی (استنشاقی و یا تزریقی) و داروی مناسب را انتخاب میکند. استفاده از داروهای جدید و کنترلشده ریسک را کاهش میدهد. البته تبحر و تجربه جراح و متخصص نیز به اندازه تکنیک و نوع دارو اهمیت دارد. بنابراین پیش از هر کاری این مورد را در نظر داشته باشید و درباره تجربیات پزشک معالج تحقیق کنید.
۳. مانیتورینگ حین و بعد از بیهوشی
کنترل مداوم علائم حیاتی مانند ضربان قلب، دمای بدن، فشار خون و سطح اکسیژن خون و دوران ریکاوری بسیار ضروری است و حیوان در هیچ مرحلهای نباید به حال خود رها شود.
۴. مراقبت های پس از آن
تا چند ساعت پس از عمل، حیوان باید در محیطی آرام و گرم تحت نظر باشد. همچنین مراقبتهای بعدی نقش مهمی در کاهش خطر و عوارض دارند و ممکن است در صورت بی توجهی به دستورات پزشک، عوارض آن گریبانگیر حیوان خواهد شد.
عوارض بیهوشی در حیوانات خانگی
در ساعات و روزهای بعد، ممکن است علائمی ظاهر شوند که معمولاً موقتی و قابل کنترلاند. برخی از عوارض بیهوشی در سگ و گربه عبارتاند از:
- لرزش بدن و عدم تعادل
برخی حیوانات پس از بیدار شدن دچار لرز یا راه رفتن نامتعادل میشوند. این حالت معمولاً طی چند ساعت تا یک روز بهبود مییابد. - بیاشتهایی یا تهوع
اختلالات خوردن یکی از عوارض است که تقریبا شیوع بالایی دارد. بیاشتهایی، حالت تهوع یا حتی استفراغ خفیف ممکن است در ساعات ابتدایی دیده شود. اگر حیوان تا ۲۴ ساعت غذا نخورد یا حالت تهوع ادامه داشت، باید با دامپزشک مشورت شود. - تورم یا قرمزی محل جراحی
یکی دیگر از عوارض تورم خفیف محل بخیهها است. این تورم طبیعی است، اما اگر افزایش یابد، گرما، ترشح یا بوی بد داشته باشد، باید جدی گرفته شود. - یبوست یا تغییر در دفع
یبوست و مشکل در دفع نیز جزو عوارض بیهوشی سگ و گربه به شمار میرود. داروهای بیهوشی ممکن است عملکرد روده را برای مدتی مختل کنند. در صورت عدم دفع مدفوع تا ۴۸ ساعت، مراجعه به دامپزشک توصیه میشود.
چه زمانی به دامپزشک مراجعه کنیم؟
برخی از عوارض بیهوشی گربه و سگ در طول چند ساعت از بین میروند اما در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر و ادامهدار شدن مشکلات، مراجعه فوری به دامپزشک ضروری است:
- استفراغ شدید یا مکرر
- تب یا لرز طولانی
- ضعف و بیحالی مفرط
- خونریزی یا ترشح غیرطبیعی از محل بخیه
- تنفس سخت یا غیرعادی
- عدم دفع ادرار یا مدفوع
مرور سریع
بیهوش کردن حیوانات خانگی در بسیاری از موارد ایمن و ضروری است، اما گاهی خطرات و یا عوارضی هم دارد. با آگاهی، انجام آزمایشهای لازم، انتخاب مرکز مناسب و مراقبتهای کافی، میتوان خطرات و عوارض بیهوشی حیوان خانگی را تا حد زیادی کنترل کرد. همکاری نزدیک با دامپزشک و مطرح کردن همه نگرانیها و سوالات، کلید آرامش خاطر شما و سلامت حیوان عزیزتان است.
برای مشاوره و کسب اطلاعات و یا رزرو نوبت از طریق شمارههای مندرج در سایت با بیمارستان دامپزشکی مرکزی تماس بگیرید تا همکاران ما در بخش جراحی حیوانات بیشتر راهنماییتان کنند.
