زخم ها، بریدگی ها، پارگی ها، سوختگی ها، شکستگی ها یا سایر آسیبهای وارده به بافت زنده هستند. زخم در حیوانات خانگی معمولاً به سه دسته تقسیم میشوند: تمیز، آلوده و عفونی. زخمهای تمیز در شرایط استریل ایجاد میشوند، مانند برشهای جراحی. تفاوت بین زخم آلوده و عفونی به تعداد باکتریهای موجود در زخم بستگی دارد. در ادامه مدیریت و درمان زخم در حیوانات خانگی را بررسی میکنیم.
مدیریت اولیه زخم در حیوانات خانگی
مراقبت عمومی از زخم پس از تثبیت وضعیت حیوان، بهویژه در موارد تروما یا شوک، آغاز میشود. کمکهای اولیه مانند اعمال فشار برای توقف خونریزی و بانداژ پایه معمولاً بهسرعت انجام میشوند.
شستوشوی زخم (lavage) با هدف پاکسازی بقایای قابلمشاهده و میکروسکوپی انجام میشود و خطر عفونت را کاهش میدهد. این کار با استفاده از سرنگ برای پاشش محلول تمیزکننده انجام میشود.
پاکسازی یا دبریدمان نیز برای برداشتن بافت مرده و مواد خارجی از زخم، کاهش آلودگی باکتریایی و پیشگیری از عفونت انجام میشود. اگر زخم از پیش عفونی شده باشد، نمونهبرداری برای کشت انجام خواهد شد. برای درمان عفونتهای باکتریایی از آنتیبیوتیک استفاده میشود. معمولاً داروهای ضد درد نیز تجویز میشوند.
پس از بررسی اولیه، شستوشو و تمیز کردن، دامپزشک تصمیم میگیرد زخم را ببندد یا باز نگه دارد. این تصمیم برای هر زخم بهصورت جداگانه گرفته میشود. اگر پوست کافی برای بستن زخم وجود نداشته باشد یا خطر عفونت بالا باشد، زخم ممکن است باز نگه داشته شود.
زخمهایی که باز نگه داشته میشوند، معمولاً با تعویض مکرر بانداژ و دبریدمان مدیریت میشوند. از بانداژهای مرطوب تا خشک (wet-to-dry) اغلب استفاده میشود. این بانداژها در هر بار تعویض به پاکسازی زخم کمک میکنند.
در مراحل ابتدایی بهبودی، ممکن است لازم باشد بانداژ روزانه دو بار تعویض شود. پس از پیشرفت بهبودی، از بانداژهای خشک و غیرچسبنده استفاده میشود. گاهی زخم پس از چند روز درمان بسته میشود، بهویژه اگر قبلاً عفونی بوده اما با آنتیبیوتیک درمان شده است (معمولاً پس از ۲۴ تا ۷۲ ساعت یا بیشتر).
برای بستن زخم میتوان از بخیه، منگنه یا چسب جراحی استفاده کرد. در بعضی موارد نیاز به بخیه در چند لایه وجود دارد؛ مثلاً بخیههای عمیق برای نگه داشتن عضلات پاره شده و لایه بیرونی برای بستن پوست.
ضدعفونی کننده زخم گربه و سگ
ضدعفونیکنندههای مناسب شامل موارد زیر هستند:
- نرمال سالین (سرم شستوشو) – بیضرر و مؤثر
- بتادین رقیقشده (۱ به ۱۰ با آب جوشیده سردشده)
- کلرهگزیدین ۰.۰۵٪ (در دامپزشکی)
از الکل استفاده نکنید چون باعث درد شدید و آسیب بافتی میشود.
درن ها (Drains)
درنها برای خارج کردن مایع از زخم یا حفرههای بدن استفاده میشوند تا از تجمع مایع که میتواند منجر به عفونت شود، جلوگیری شود. درنها ممکن است منفعل (با جاذبه زمین) یا فعال (با مکش) باشند. مایعی که از زخم خارج میشود ممکن است برای آزمایش به آزمایشگاه فرستاده شود.
بانداژ زخم حیوانات
بانداژها به توقف خونریزی، تمیز نگهداشتن زخم، محافظت از آسیب بیشتر و جلوگیری از خشک شدن بیشازحد زخم کمک میکنند. بانداژها از سه لایه تشکیل شدهاند:
لایه اول (پانسمان): مستقیماً روی زخم قرار میگیرد و ممکن است از گاز یا مواد مشبک ساخته شده باشد. این لایه مایعات را عبور میدهد و مانع از خشک شدن بافت میشود. تعویض آن ممکن است دردناک باشد ولی به پاکسازی زخم کمک میکند. در بانداژهای مرطوب تا خشک، از گاز مرطوب استفاده میشود که درد کمتری نسبت به بانداژهای خشک ایجاد میکند.
لایه دوم: مایع را جذب میکند، از زخم محافظت میکند و عضو را ثابت نگه میدارد. معمولاً از پنبه فشرده یا رول کتان ساخته شده است.
لایه سوم: فشار خفیفی اعمال کرده، لایههای داخلی را در جای خود نگه داشته و آنها را از محیط محافظت میکند. معمولاً از چسب یا باند کشی ساخته میشود.
قبل از بردن حیوان به خانه، مطمئن شوید نحوه تعویض بانداژ و تمیز کردن زخم را آموختهاید.
جراحی زخم سگ و گربه
در برخی موارد زخم نیاز به درمان جراحی دارد. نوع زخم، نوع جراحی را تعیین میکند. گاهی پوست به سمت زخم کشیده میشود (فلپ پوستی) یا از بافتهای دیگر بدن گرافت گرفته و روی زخم قرار داده میشود.
مراحل بهبودی زخم حیوانات خانگی
زخمها در چهار مرحله بهبود مییابند. فاکتورهای متعددی مانند محیط، سلامت عمومی حیوان و داروهای مصرفی در روند بهبودی نقش دارند.
دمای محیط باید حدود ۳۰ درجه سانتیگراد باشد؛ هوای سرد ممکن است زخم را ضعیف کرده و زمان بهبود را طولانی کند. زخمها به اکسیژن نیاز دارند، بنابراین بانداژ نباید بیشازحد سفت باشد.
التهاب
مرحله اول که با انقباض رگها برای کنترل خونریزی و سپس گشاد شدن آنها برای ایجاد تورم آغاز میشود. گلبولهای سفید برای پاکسازی زخم وارد آن میشوند.
تکثیر
فیبروبلاستها و مویرگها وارد زخم شده و چارچوبی برای رشد بافتهای جدید ایجاد میکنند. در زخمهای بسته، پوست در عرض ۴۸ ساعت بازسازی میشود؛ ولی در زخم باز، ابتدا باید بافت گرانوله تشکیل شود.
بازسازی
کلاژن تازه تشکیلشده در جهت خطوط کشش مرتب میشود، زخم بهتدریج قویتر شده اما معمولاً ۱۵ تا ۲۰٪ ضعیفتر از بافت اولیه باقی میماند. این فرایند ممکن است تا ۲ سال طول بکشد.
بیماریهایی مانند کمخونی یا سوءتغذیه ممکن است روند بهبودی را مختل کنند. برخی داروهای موضعی برای درمان زخم سگ و گربه و کاهش درد استفاده میشوند، ولی برخی نیز ممکن است بهبود را کند کنند.
مدیریت انواع خاص زخم های حیوانات خانگی
در ادامه مدیریت انواع زخم خاص در حیوانات را بررسی میکنیم:
مدیریت بریدگی ها و پارگی ها (لاشراسیون) در بدن حیوانات
اگر سطحی و بدون آسیب به بافتهای عمیق باشند، معمولاً با بخیه بسته میشوند، ولی در صورت آلودگی یا عفونت، باز نگه داشته میشوند.
درمان زخم های ناشی از گاز گرفتن
شایع در حیوانات فضای باز. گاز گربه معمولاً سوراخهای کوچک ولی مستعد عفونت و گاز سگ ممکن است عمیق باشد. درمان شامل تمیزکاری، آنتیبیوتیک و مسکن است. حتی اگر آسیب سطحی باشد، ممکن است اعضای داخلی آسیب دیده باشند.
زخم های لایه برداری (Degloving)
در این نوع، پوست از عضلات یا بافت زیرین جدا میشود. معمولاً در اثر تصادف با خودرو ایجاد میشود. پوست ممکن است زنده نماند و باید برداشته شود. هدف اصلی درمان، جلوگیری از عفونت است.
زخم های گلوله ای
بیشتر آسیبها درونی هستند. مسیر گلوله پوست، مو و آلودگی را وارد بدن میکند. گاهی زخم خروجی بزرگتر از ورودی است. جراحی اغلب برای بررسی میزان آسیب نیاز است.
زخم های فشاری حیوانات
در حیوانات فلج یا بیحرکت ایجاد میشود. بافت به علت نرسیدن اکسیژن و خون میمیرد. جلوگیری از آن با تغییر مکرر وضعیت بدن، تغذیه مناسب و بستر نرم امکانپذیر است. زخمهای شدید ممکن است به جراحی یا پیوند نیاز داشته باشند.
پماد ترمیم زخم حیوانات
پمادهای ترمیمکننده زخم مخصوص حیوانات معمولاً شامل ترکیبات ضدباکتری، ضدالتهاب و بازسازنده پوست هستند.
پماد تتراسایکلین که حاوی آنتیبیوتیک است، در برخی موارد برای زخمهای سطحی یا عفونتدار گربه استفاده میشود، اما تنها زیر نظر دامپزشک. چون لیس زدن آن میتواند باعث عوارض گوارشی یا مقاومت آنتیبیوتیکی شود. این پماد معمولاً برای زخمهای چرکی، خراشها، یا سوختگی خفیف کاربرد دارد.
در سگها هم مانند گربهها، تتراسایکلین ۳٪ ممکن است برای زخمهای سطحی استفاده شود، اما نباید روی زخمهای عمیق یا باز وسیع به تنهایی استفاده شود. باید مراقب لیسیدن نیز باشید. در صورتی که زخم علائم عفونت جدی داشته باشد (قرمزی زیاد، بوی بد، ترشح چرکی)، درمان سیستمیک (خوراکی یا تزریقی) لازم است.
جلوگیری از لیس زدن زخم گربه و سگ
برای جلوگیری از لیسیدن زخم توسط حیوان موارد زیر توصیه میشود:
- استفاده از یقه الیزابتی (E-collar)
- پوشاندن زخم با پانسمان مناسب
- استفاده از لباس مخصوص حیوانات
- گاهی اسپریهای تلخ مزه (در صورت تایید دامپزشک) هم مؤثر است.
لیسیدن زخم میتواند باعث عفونت مجدد، کند شدن ترمیم و حتی نیاز به جراحی مجدد شود.
درمان زخم گربه خیابانی
درمان زخم گربه خیابانی نیاز به رعایت نکات ایمنی دارد:
- استفاده از دستکش و پت برای کنترل گربه
- تمیز کردن زخم با سرم شستوشو (نرمال سالین) یا بتادین رقیقشده
- استفاده از پماد آنتیبیوتیکی ملایم (مثل تتراسایکلین یا پمادهای مخصوص دامپزشکی)
- بستن زخم با گاز استریل در صورت امکان
- جلوگیری از لیس زدن زخم
- در اسرع وقت رساندن به دامپزشک، چون احتمال بیماریهای عفونی بالاست.
درمان زخم گربه ها و سگ ها در خانه
در خانه میتوان اقدامات اولیه را انجام داد:
- شستوشو با سرم یا آب جوشیده سردشده + کمی بتادین رقیقشده
- خشک کردن زخم با گاز استریل تمیز
- استفاده از پماد آنتیبیوتیکی ملایم (مثل تتراسایکلین)
- جلوگیری از لیسیدن با یقه الیزابتی
جمع بندی مدیریت و درمان زخم در حیوانات خانگی
زخمهای عمیق، بوی بد، خونریزی شدید، یا زخمهایی که بیش از ۳ روز ملتهب ماندهاند، حتماً باید توسط دامپزشک بررسی شوند. برای رزرو نوبت و مشاوره در مورد درمان زخم در حیوانات با بیمارستان مرکزی تماس بگیرید تا همکاران ما راهنماییتان کنند.
سوالات متداول
۱. آیا میتوان زخم حیوان خانگی را در خانه درمان کرد؟
در زخمهای سطحی، با شستوشوی مناسب، استفاده از پماد آنتیبیوتیکی و جلوگیری از لیسیدن زخم میتوان در خانه اقدام کرد؛ اما زخمهای عمیق یا عفونی نیاز به بررسی دامپزشک دارند.
۲. آیا میتوان از بتادین برای ضدعفونی زخم سگ یا گربه استفاده کرد؟
بله، اما فقط به صورت رقیقشده (۱ به ۱۰ با آب جوشیده سرد). بتادین غلیظ یا الکل نباید مستقیماً روی زخم استفاده شود، چون باعث تحریک و آسیب بافت میشود.
۳. چرا باید از یقه الیزابتی برای گربه یا سگ زخمی استفاده کرد؟
برای جلوگیری از لیسیدن زخم که میتواند باعث عفونت، تأخیر در بهبود یا حتی باز شدن بخیهها شود.
