گاز گرفتن سگ؛ چه زمانی باید واکسن هاری بزنیم؟

هاری یکی از مرگبارترین بیماری‌های ویروسی دنیاست. وقتی علائم آن ظاهر شود، تقریباً همیشه کشنده است و درمانی وجود ندارد. اما خبر خوب این است که اگر بلافاصله پس از گاز گرفتن سگ و تماس با حیوان مشکوک به هاری اقدام کنیم، می‌توانیم به‌طور کامل جلوی بیماری را بگیریم. در ایران هر سال بیش از ۳۵۰ هزار نفر دچار حیوان ‌گزیدگی می‌شوند و وزارت بهداشت برای پیشگیری، واکسن و سرم را به‌صورت رایگان در مراکز درمانی ارائه می‌دهد. در این مقاله به گاز گرفتن سگ و اینکه چه زمانی باید واکسن هاری بزنیم می‌پردازیم.

واکسن هاری و اهمیت آن در سگ گزدیدگی

ویروس هاری یکی از بیماری های مشترک بین سگ و انسان است و از بزاق حیوان وارد بدن می‌شود و آرام‌آرام به سیستم عصبی مرکزی می‌رسد. اگر قبل از رسیدن ویروس به مغز، واکسن تزریق شود، بدن فرصت پیدا می‌کند پادتن بسازد و ویروس را مهار کند. به همین دلیل شستشوی محل گزش سگ و مراجعه فوری به مراکز درمانی پس از حیوان‌ گزیدگی حیاتی است.

چه زمانی باید واکسن هاری تزریق کنیم؟

در ایران دستورالعمل کشوری سه نوع مواجهه با حیوان مشکوک  و گاز گرفتگی سگ را تعریف کرده است:

• گروه I: تماس سطحی، بدون زخم یا خراش: بستگی به نظر پزشک دارد ولی معمولا واکسن لازم نیست.
• گروه II: خراش سطحی یا خفیف، بدون خونریزی قابل‌توجه: واکسن لازم است.

• گروه III: گزش سگ عمیق یا تماس بزاق حیوان با زخم باز یا مخاطی: واکسن + سرم ضدهاری لازم است.

حتی اگر سگ خانگی و واکسینه باشد، پس از گاز گرفتن سگ باید با نظر پزشک تصمیم گرفته شود؛ چون خطر همیشه صفر نیست.

اقدامات اولیه بعد از گازگرفتگی سگ

مهم‌ترین بخش درمان همان لحظات اول است. باید:

• زخم را بلافاصله با آب و صابون، دست‌کم ۱۵ دقیقه شست‌وشو دهیم.
• از مواد ضدعفونی‌کننده مثل بتادین استفاده کنیم.
• زخم را تمیز کنیم (بدون بخیه فوری).
• هر چه سریع‌تر به مرکز درمانی مراجعه کنیم.

در بیشتر شهرهای ایران مراکز ۲۴ ساعته برای حیوان‌گزیدگی فعال‌اند و واکسن/سرم را رایگان تزریق می‌کنند.

واکسن و سرم هاری

درمان پس از تماس (PEP) معمولاً شامل واکسن است، و در گزش‌های شدید سرم هم تزریق می‌شود. واکسن باعث ایمنی بلندمدت می‌شود و سرم ایمنی فوری اما موقتی می‌دهد. به دلیل هزینه بالا (هر ویال سرم حدود ۵۶ یورو)، دولت آن را وارد می‌کند و رایگان در اختیار افراد قرار می‌دهد.

برنامه تزریق واکسن هاری پس از گزش سگ

پروتکل واکسیناسیون پس از تماس  با سگ و یا سگ گزیدگی به وضعیت فرد بستگی دارد:

• افراد واکسینه‌نشده:
  • واکسن در روزهای ۰، ۳، ۷ و ۱۴ (گاهی دوز پنجم در روز ۲۸)
  • سرم در روز اول برای تماس‌های شدید
• افراد واکسینه‌شده قبلی:
  • دو دوز واکسن در روزهای ۰ و 3
  • سرم لازم نیست

این دستورالعمل‌ها همان چیزی است که در ایران نیز اجرا می‌شود.

عوارض احتمالی

واکسن هاری معمولاً عوارض خفیف دارد: کمی درد یا قرمزی محل تزریق، تب و سردرد. موارد جدی بسیار نادرند و در مقایسه با خطر مرگ ناشی از هاری اهمیتی ندارند.

واکسن هاری اگر سگ واکسینه شده باشد

اگر سگ خانگی واکسن زده باشد و قابل پیگیری باشد، او را به مدت ده روز تحت نظر قرار می‌دهند. در صورت نداشتن علائم هاری، ممکن است درمان قطع شود. اما اگر حیوان ناشناخته باشد یا در دسترس نباشد، درمان کامل ضروری است.

علائم هاری در حیوانات

نشانه‌های هاری در حیوان همیشه واضح نیست، اما برخی علائم شایع عبارتند از:

• پرخاشگری ناگهانی یا تغییر رفتار
• ترشح بزاق زیاد و مشکل در بلع
• تغییر صدا یا بی‌اشتهایی
• فلج، تشنج و در نهایت مرگ

هر حیوان مشکوک باید جدی گرفته شود، حتی اگر ظاهراً سالم به نظر برسد. برای اطلاع دقیق به مقاله علائم هاری در حیوانات مراجعه کنید.

باورهای غلط درباره هاری

متأسفانه شایعات زیادی درباره هاری وجود دارد:

• باور غلط «اگر زخم کوچک باشد واکسن لازم نیست.»: اشتباه است چون حتی یک خراش ساده می‌تواند ویروس را منتقل کند.
• باور غلط: «واکسن خطرناک است.»: خیر واکسن تنها عوارض خفیف دارد، اما بیماری مرگ‌بار است.
• باور غلط «هاری فقط از طریق گاز گرفتن منتقل می‌شود.»: بجز گاز گرفتن، بزاق روی زخم یا مخاط هم می‌تواند آلودگی ایجاد کند.

اگر واکسن نزنیم چه اتفاقی می ‌افتد؟

هاری بعد از ورود ویروس به بدن، یک دوره کمون دارد (معمولاً ۱ تا ۳ ماه، گاهی کوتاه‌تر یا بلندتر). وقتی علائم ظاهر شوند مثل تب، اضطراب، درد در محل زخم، تغییر رفتار، هیدروفوبیا (ترس از آب)، اسپاسم و تشنج تقریباً همیشه منجر به مرگ می‌شود. تاکنون درمان قطعی برای مرحله بالینی وجود ندارد و تنها راه نجات، واکسیناسیون به موقع است.

هزینه و دسترسی در ایران

هر ویال واکسن برای دولت حدود ۵ تا ۷ یورو هزینه دارد و هزینه سالانه واکسن و سرم در کشور صدها میلیارد تومان برآورد شده است. با این حال، این خدمات در ایران به‌طور کامل و رایگان در اختیار همه حیوان‌گزیده‌ها قرار می‌گیرد.

چه کسانی نیاز به واکسیناسیون پیشگیرانه دارند؟

برخی افراد باید پیش از هرگونه تماس با سگ مشکوک و یا سگ هار واکسن بزنند، از جمله:

• دامپزشکان و کارکنان آزمایشگاه‌های ویروس‌شناسی
• مأموران محیط‌زیست و پناهگاه‌های حیوانات
• مسافران مناطق پرخطر یا روستاهایی که دسترسی به درمان فوری سخت است

نتیجه ‌گیری

هاری یک بیماری کشنده اما کاملاً قابل پیشگیری است. تنها کافی است بعد از گاز گرفتن سگ و حیوان ‌گزیدگی محل زخم را بشوییم، نترسیم، و سریع به مراکز درمانی مراجعه کنیم. واکسن و سرم در کشور رایگان در دسترس‌اند و می‌توانند جان ما را نجات دهند. به یاد داشته باشید که در برابر هاری حتی چند ساعت تعلل هم ممکن است مرگبار باشد.

سؤالات متداول

۱. اگر سگ من واکسن زده باشد، باز هم لازم است واکسن هاری بزنم؟
بله، در بسیاری از موارد پزشک باز هم توصیه می‌کند واکسن بزنید، به‌خصوص اگر زخم عمیق باشد یا سگ در دسترس نباشد تا تحت نظر قرار گیرد. اگر حیوان خانگی شما کاملاً واکسینه شده و ۱۰ روز تحت نظر بماند و علائمی از هاری نشان ندهد، ممکن است درمان متوقف شود.

۲. بعد از گازگرفتگی چقدر فرصت دارم واکسن بزنم؟
بهترین زمان همان لحظه یا چند ساعت اول است. هرچه سریع‌تر واکسن بزنید، احتمال ابتلا کمتر می‌شود. تأخیر حتی یک یا دو روز می‌تواند خطر را بالا ببرد، مخصوصاً در گازگرفتگی‌های شدید.

۳. آیا شست‌وشوی زخم واقعاً مهم است؟
بله، شستن زخم با آب و صابون حداقل ۱۵ دقیقه یکی از مؤثرترین روش‌های کاهش خطر است و می‌تواند مقدار زیادی از ویروس را از بین ببرد. این مرحله به هیچ‌وجه نباید نادیده گرفته شود.

۴. واکسن هاری چه عوارضی دارد؟
بیشتر افراد فقط درد و قرمزی محل تزریق یا تب خفیف دارند. عوارض شدید بسیار نادر است. در مقایسه با خطر مرگ ناشی از هاری، این عوارض بسیار ناچیز هستند.

۵. آیا هاری فقط از طریق گاز گرفتن منتقل می‌شود؟
خیر. تماس بزاق حیوان با زخم باز یا مخاط دهان و چشم هم می‌تواند باعث انتقال شود. بنابراین حتی خراش ساده هم می‌تواند خطرناک باشد.

۶. آیا واکسن و سرم هاری در ایران هزینه دارد؟
خیر. هرچند واردات واکسن و سرم برای دولت هزینه‌های سنگینی دارد، ولی این خدمات در کشور برای همه حیوان‌گزیده‌ها کاملاً رایگان است.

۷. اگر حیوان گازگیرنده فرار کند و پیدا نشود، چه باید کرد؟
در این شرایط باید واکسیناسیون کامل را انجام دهید، چون امکان تحت نظر گرفتن حیوان وجود ندارد و خطر همچنان پابرجاست.

۸. آیا هاری در گربه هم وجود دارد؟
بله. گرچه سگ‌ها عامل اصلی انتقال هستند، ولی گربه‌ها و سایر حیوانات گوشتخوار هم می‌توانند ناقل باشند. بنابراین هر حیوان مشکوک باید جدی گرفته شود.

۹. چه کسانی بهتر است قبل از تماس واکسن بزنند؟
دامپزشکان، مأموران محیط‌زیست، کارکنان پناهگاه‌های حیوانات و افرادی که به مناطق روستایی یا پرخطر سفر می‌کنند.

۱۰. اگر واکسن را دیر شروع کنیم، فایده‌ای دارد؟
بله، حتی اگر چند روز گذشته باشد، واکسن همچنان می‌تواند مفید باشد. اما هرچه زودتر شروع کنید، احتمال موفقیت بیشتر است.

۱۱. آیا تزریق واکسن در بارداری مجاز است؟
بله، منع مصرف ندارد و باید مثل همه انجام شود.

۱۲. آیا تزریق واکسن در شیردهی خطری دارد؟
خیر، هم برای مادر و هم برای نوزاد بی‌خطر است.