واکسن هاری و شست‌وشوی فوری زخم مهم‌ترین اقدام بعد از گاز گرفتن سگ‌اند. هاری پس از بروز علائم تقریباً همیشه کشنده است و درمانی ندارد، اما تا پیش از آن کاملاً قابل پیشگیری است؛ به شرط آنکه درمان به‌موقع شروع شود و همه‌ی نوبت‌های واکسن کامل شوند. در ایران سالانه صدها هزار نفر دچار حیوان‌گزیدگی میشوند و خدمات پیشگیری از هاری در مراکز مخصوص رایگان ارائه می‌شود. در این مقاله می‌خوانید بعد از گاز گرفتن سگ یا گربه چه باید کرد، واکسن و سرم هاری چه زمانی و با چه برنامه‌ای تزریق می‌شود و اگر سگ یا گربه‌ی خودتان فردی را گاز گرفت، چه وظیفه‌ای دارید. تزریق واکسن و سرم به انسان در مراکز پیشگیری و درمان هاری انجام می‌شود؛ بیمارستان دامپزشکی درباره‌ی حیوان گازگیرنده و حیوان گزیده‌شده به شما کمک می‌کند.
گاز گرفتن سگ و واکسن هاری در یک نگاه
اگر عجله دارید، جدول زیر مهم‌ترین نکات را خلاصه می‌کند. توضیح هر مورد در بخش‌های بعدی آمده است.
واکسن هاری و اهمیت آن در سگ‌گزیدگی
ویروس هاری از بزاق حیوان آلوده، معمولاً با گزش یا خراش، وارد بدن می‌شود و به‌تدریج از راه اعصاب به سیستم عصبی مرکزی می‌رسد. این مسیر زمان می‌برد؛ طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی دوره‌ی نهفتگی معمولاً ۲ تا ۳ ماه است و از یک هفته تا یک سال هم گزارش شده است. همین فاصله به واکسن فرصت می‌دهد تا پیش از رسیدن ویروس به مغز، پادتن بسازد و ویروس را مهار کند. به همین دلیل شست‌وشوی محل گزش و مراجعه‌ی فوری پس از حیوان‌گزیدگی حیاتی است. هاری یکی از بیماری‌های مشترک بین سگ و انسان است.
سازمان بهداشت جهانی سهم سگ‌ها را در موارد هاری انسان تا ۹۹ درصد می‌داند و بر اساس برآورد سال ۲۰۲۱ حدود ۴۴ هزار مرگ در سال را به هاری نسبت می‌دهد. در ایران نیز طبق گزارش‌های منتشرشده از مقام‌های وزارت بهداشت، سالانه حدود ۴۴۰ تا ۴۷۰ هزار نفر دچار حیوان‌گزیدگی میشوند. در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۴ نفر بر اثر هاری جان باختند و به گفته‌ی کارشناس وزارت بهداشت، علت اصلی این مرگ‌ها مراجعه نکردن به مراکز درمانی پس از گزش بود.
اقدامات اولیه بعد از گازگرفتگی سگ
مهم‌ترین بخش درمان در همان دقایق نخست انجام می‌شود. این کارها را به ترتیب انجام دهید:
- زخم را زیر آب جاری با آب و صابون بشویید، دست‌کم ۱۵ دقیقه. شست‌وشوی کامل بخش جدانشدنی درمان است؛ اگر صابون در دسترس نیست، با آب جاری بشویید.
- پس از شست‌وشو، زخم را با بتادین یا الکل ۷۰ درصد ضدعفونی کنید.
- زخم را با پانسمان یا باند نپوشانید و برای بخیه زدن عجله نکنید؛ اگر بخیه ضروری باشد، پزشک ابتدا سرم هاری را دور زخم تزریق می‌کند.
- اگر حیوان شناخته‌شده است، مشخصات و وضعیت واکسن او را یادداشت کنید و حیوان را رها نکنید.
- بدون معطلی به نزدیک‌ترین واحد مراقبت و پیشگیری از هاری مراجعه کنید. پزشک وضعیت واکسن کزاز را هم بررسی می‌کند و در صورت نیاز آنتی‌بیوتیک می‌دهد.
طبق گفته‌ی مقام‌های وزارت بهداشت، در کشور ۷۲۹ واحد مراقبت و پیشگیری از هاری فعال است و خدمات شست‌وشوی زخم، واکسیناسیون در صورت نیاز و تزریق ایمونوگلوبین ضدهاری در آن‌ها رایگان ارائه می‌شود. برای معاینه‌ی سگ یا گربه‌ای که گاز گرفته یا گزیده شده است، میتوانید با بیمارستان دامپزشکی تماس بگیرید.
چه زمانی باید واکسن هاری تزریق کنیم؟
تصمیم برای تزریق واکسن بر پایه‌ی نوع تماس با حیوان گرفته می‌شود. سازمان بهداشت جهانی مواجهه با حیوان مشکوک را به سه گروه تقسیم می‌کند و پزشک مرکز درمان بر همین پایه و با توجه به وضعیت حیوان تصمیم می‌گیرد:
چند ساعت یا چند روز بعد از گاز گرفتن می‌توان واکسن زد؟ درمان باید هرچه زودتر شروع شود، اما طبق رهنمود CDC حتی اگر مدتی از گزش گذشته باشد، شروع درمان توصیه می‌شود؛ شرط آن این است که علائم هاری ظاهر نشده باشد، چون پس از ظهور علائم درمان مؤثری وجود ندارد. بنابراین اگر چند روز گذشته، باز هم همان روز به مرکز درمانی مراجعه کنید و دیر شدن را دلیلی برای صرف‌نظر کردن از درمان ندانید.
واکسن و سرم هاری
درمان پس از تماس، که به اختصار PEP نامیده می‌شود، سه بخش دارد: شست‌وشوی کامل زخم، یک دوره واکسن هاری و در گزش‌های شدید، سرم یا ایمونوگلوبین ضدهاری. واکسن ایمنی بلندمدت می‌سازد، اما چند روز طول می‌کشد تا بدن پادتن تولید کند؛ سرم پادتن آماده را مستقیم به زخم می‌رساند و ایمنی فوری ولی موقت می‌دهد.
تا جایی که از نظر آناتومیک ممکن باشد، تمام یا بیشتر سرم دور و داخل زخم تزریق می‌شود و باقی‌مانده را در عضله و دور از محل واکسن می‌زنند. حداکثر دوز سرم انسانی ۲۰ واحد بین‌المللی به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است. اگر سرم در روز اول تزریق نشده باشد، تا روز هفتم پس از نخستین نوبت واکسن هنوز می‌توان آن را تزریق کرد.
برنامه تزریق واکسن هاری پس از گزش سگ
برنامه‌ی دقیق را مرکز درمان تعیین می‌کند و روی کارت شما می‌نویسد. جدول زیر الگوی رایج بر پایه‌ی رهنمود CDC است؛ به گفته‌ی کارشناس وزارت بهداشت نیز در کشور واکسن در ۴ نوبت عضلانی تزریق می‌شود.
اگر یکی از نوبت‌ها به‌موقع انجام نشد، طبق رهنمود سازمان بهداشت جهانی برنامه از ابتدا شروع نمی‌شود و از همان نوبت ادامه می‌یابد؛ فقط باید هرچه زودتر به مرکز درمانی برگردید.
عوارض احتمالی
واکسن هاری معمولاً عوارض خفیف دارد: کمی درد یا قرمزی محل تزریق، تب و سردرد. موارد جدی بسیار نادرند و در مقایسه با خطر مرگ ناشی از هاری اهمیتی ندارند. سازمان بهداشت جهانی واکسن‌های کشت سلولی امروزی را بسیار قابل‌تحمل و بدون منع مصرف می‌داند؛ بنابراین بارداری و شیردهی مانع تزریق واکسن نیست.
واکسن هاری اگر سگ واکسینه شده باشد
اگر سگ گازگیرنده شناخته‌شده و قابل پیگیری باشد، مثلاً سگ همسایه یا آشنا، او را به مدت ۱۰ روز تحت نظر قرار می‌دهند. طبق بولتن هاری سازمان بهداشت جهانی، اگر حیوان در این مدت سالم بماند یا آزمایش معتبر هاری او منفی باشد، درمان قطع می‌شود. اما برای دیدن نتیجه‌ی این پایش نباید شروع واکسن را به تعویق انداخت؛ درمان همان روز شروع می‌شود و همزمان حیوان تحت نظر است.
اگر حیوان ناشناخته باشد، فرار کند، کشته شود یا در دسترس نباشد، پایش ممکن نیست و دوره‌ی کامل درمان ضروری است. کارت واکسن هاری سگ مدرک مهمی است، اما ائتلاف جهانی علیه هاری تأکید می‌کند که فقط وقتی درمان لازم نیست که سگ به‌درستی واکسینه شده و اثر واکسن او با مدارک آزمایشگاهی تأیید شده باشد؛ تصمیم نهایی با پزشک مرکز درمان است.
اگر سگ یا گربه‌ی شما فردی را گاز گرفت، چه کنید؟
صاحب حیوان نقش مهمی در پیشگیری از هاری دارد، چون پایش ۱۰ روزه فقط وقتی ممکن است که حیوان در دسترس باشد. در این شرایط:
- حیوان را در جای امن و بسته نگه دارید و اجازه ندهید با دیگران یا حیوانات دیگر تماس داشته باشد.
- حیوان را رها نکنید، نفروشید و به کسی ندهید؛ بدون نظر دامپزشک آن را معدوم هم نکنید، چون برای پایش باید زنده و در دسترس باشد.
- کارت واکسن هاری حیوان را آماده کنید و در صورت درخواست به مرکز درمانی نشان دهید.
- حیوان را نزد دامپزشک ببرید و ۱۰ روز رفتار و اشتهای او را زیر نظر بگیرید.
- اگر پرخاشگری ناگهانی، ترشح زیاد بزاق، مشکل بلع یا فلج دیدید، فوراً به دامپزشک و مرکز درمانی که فرد گزیده‌شده به آن مراجعه کرده اطلاع دهید.
برای معاینه و بررسی وضعیت واکسن سگ یا گربه میتوانید به بخش داخلی دام‌های کوچک بیمارستان دامپزشکی مرکزی مراجعه کنید. پیش از مراجعه با پذیرش بیمارستان تماس بگیرید تا هماهنگی لازم انجام شود.
اگر حیوان خانگی شما توسط حیوان ناشناس گزیده شد
درگیری سگ یا گربه‌ی خانگی با حیوان ولگرد یا وحشی هم می‌تواند خطر هاری داشته باشد. هنگام لمس حیوان زخمی دستکش بپوشید و بلافاصله با دامپزشک تماس بگیرید. طبق رهنمود آمریکا (NASPHV) که انجمن دامپزشکی آمریکا (AVMA) آن را معرفی کرده است، تصمیم به وضعیت واکسن حیوان بستگی دارد:
- واکسن هاری معتبر دارد: دامپزشک بلافاصله یک دوز یادآور تزریق می‌کند و حیوان ۴۵ روز زیر نظر صاحبش می‌ماند.
- تاریخ یادآور گذشته، با مدرک واکسن قبلی: یادآور ظرف ۹۶ ساعت تزریق می‌شود و ۴۵ روز پایش لازم است.
- هرگز واکسن نشده: توصیه‌ی اصلی معدوم کردن حیوان است؛ جایگزین آن واکسن در ۹۶ ساعت نخست و قرنطینه‌ی سخت‌گیرانه‌ی ۴ ماهه است.
زخم گزش حیوان خانگی را هم با آب و صابون بشویید و برای ارزیابی عمق، عفونت و نیاز به بخیه نزد دامپزشک ببرید. درباره‌ی مراقبت از زخم، مقاله‌ی مدیریت و درمان زخم در حیوانات خانگی و کلینیک زخم بیمارستان (ویژه‌ی حیوانات) مفیدند.
گاز گرفتن گربه هم خطر هاری دارد؟
بله. سگ‌ها منبع اصلی انتقال‌اند، ولی گربه‌ها و سایر پستانداران گوشتخوار هم می‌توانند هاری داشته باشند؛ پس گزش یا خراش گربه‌ی ناشناس، ولگرد یا مشکوک را باید مثل گزش سگ جدی گرفت. اگر می‌پرسید چند ساعت بعد از گاز گرفتن گربه باید واکسن زد، پاسخ مثل سگ است: زخم را بشویید و همان روز به مرکز پیشگیری از هاری مراجعه کنید.
به گفته‌ی رئیس اداره‌ی بیماری‌های زئونوز وزارت بهداشت، گربه‌ها پس از سگ‌ها بیشترین موارد حیوان‌گزیدگی را دارند و آمار گربه‌گزیدگی در سال ۱۴۰۴ حدود ۸ تا ۱۰ درصد بیشتر از سال ۱۴۰۳ بوده است. به گفته‌ی همان مقام، تاکنون مرگ ناشی از هاری به دلیل گربه‌گزیدگی در کشور گزارش نشده است، اما این به معنای بی‌خطر بودن گزش گربه نیست.
علائم هاری در حیوانات
نشانه‌های هاری در حیوان همیشه واضح نیست، اما برخی علائم شایع عبارت‌اند از:
- پرخاشگری ناگهانی یا تغییر رفتار
- ترشح بزاق زیاد و مشکل در بلع
- تغییر صدا یا بی‌اشتهایی
- فلج، تشنج و در نهایت مرگ
باورهای غلط درباره هاری
متأسفانه شایعات زیادی درباره هاری وجود دارد:
- باور غلط: اگر زخم کوچک باشد، واکسن لازم نیست. این درست نیست، چون حتی یک خراش سطحی هم می‌تواند ویروس را منتقل کند و در گروه II نیاز به واکسن دارد.
- باور غلط: واکسن خطرناک است. واکسن فقط عوارض خفیف دارد، اما بیماری مرگ‌بار است.
- باور غلط: هاری فقط از راه گاز گرفتن منتقل می‌شود. جز گزش، تماس بزاق با زخم باز یا مخاط دهان و چشم هم می‌تواند آلودگی ایجاد کند.
- باور غلط: باید ۱۰ روز صبر کرد تا ببینیم سگ سالم می‌ماند یا نه و بعد واکسن زد. درمان همان روز شروع می‌شود و پایش حیوان همزمان انجام می‌شود.
- باور غلط: با درمان خانگی می‌توان جلوی هاری را گرفت. فلفل، عصاره‌های گیاهی و مانند آن‌ها جای شست‌وشو، واکسن و سرم را نمی‌گیرند.
اگر واکسن نزنیم چه اتفاقی می‌افتد؟
هزینه و دسترسی در ایران
خدمات حیوان‌گزیدگی در ایران رایگان ارائه می‌شود. به گفته‌ی مقام‌های وزارت بهداشت، شست‌وشوی زخم، واکسن و در صورت نیاز ایمونوگلوبین ضدهاری در واحدهای مراقبت و پیشگیری از هاری بدون هزینه در اختیار افراد قرار می‌گیرد و برای هر ۱۲۰ تا ۱۳۰ هزار نفر یک مرکز وجود دارد. رایگان بودن این خدمات دلیلی برای مراجعه نکردن یا تأخیر نیست.
چه کسانی نیاز به واکسیناسیون پیشگیرانه دارند؟
برخی افراد باید پیش از هرگونه تماس با سگ مشکوک یا سگ هار واکسن بزنند، از جمله:
- دامپزشکان و دستیاران آن‌ها، کارکنان آزمایشگاه‌های ویروس‌شناسی
- مأموران محیط‌زیست، آتش‌نشانان و کارکنان پناهگاه‌های حیوانات
- مربیان حیوانات و فعالان حامی حیوانات بی‌صاحب
- مسافران مناطق پرخطر یا روستاهایی که دسترسی به درمان فوری سخت است
واکسن هاری سگ و گربه؛ بهترین پیشگیری
اصلی‌ترین راه پیشگیری از هاری در انسان، واکسینه کردن سگ‌هاست؛ سازمان بهداشت جهانی واکسیناسیون انبوه سگ‌ها را مقرون‌به‌صرفه‌ترین راه کنترل هاری می‌داند و مقام‌های وزارت بهداشت هدف واکسینه شدن ۷۰ درصد سگ‌ها را اعلام کرده‌اند. واکسن هاری سگ و گربه از حدود سه‌ماهگی انجام می‌شود و هر سال باید تکرار شود. درباره‌ی برنامه‌ی کامل واکسن‌ها، مقاله‌ی اهمیت واکسیناسیون حیوانات خانگی را بخوانید.
نتیجه‌گیری
هاری یک بیماری کشنده، اما کاملاً قابل پیشگیری است. بعد از گاز گرفتن سگ یا حیوان‌گزیدگی، زخم را ۱۵ دقیقه بشویید، نترسید و همان روز به مرکز پیشگیری از هاری مراجعه کنید. واکسن و سرم در کشور رایگان در دسترس‌اند و می‌توانند جان شما را نجات دهند. اگر صاحب سگ یا گربه هستید، واکسن هاری سالانه‌ی حیوانتان را فراموش نکنید. در برابر هاری، تأخیر بی‌دلیل در درمان خطرناک است.
سؤالات متداول
بهترین زمان همان روز گزش است. طبق رهنمود CDC درمان پس از مواجهه صرف‌نظر از فاصله‌ی زمانی از گزش توصیه می‌شود، مگر آنکه علائم هاری ظاهر شده باشد. اگر چند روز گذشته است، باز هم بی‌درنگ مراجعه کنید.
تصمیم با پزشک مرکز درمان است. سگ شناخته‌شده و واکسینه ۱۰ روز تحت نظر قرار می‌گیرد و در صورت سالم ماندن، درمان قطع می‌شود؛ اما درمان از همان ابتدا شروع می‌شود و منتظر نتیجه‌ی پایش نمی‌ماند.
پایش حیوان ممکن نیست، پس دوره‌ی کامل واکسیناسیون لازم است و در گزش‌های شدید سرم هم تزریق می‌شود.
بله، اگر تماس در گروه II یا III باشد. گزش یا خراش گربه‌ی ناشناس یا مشکوک را مثل سگ جدی بگیرید: زخم را بشویید و همان روز به مرکز پیشگیری از هاری مراجعه کنید.
بله. سازمان بهداشت جهانی واکسن‌های کشت سلولی امروزی را بدون منع مصرف می‌داند، پس بارداری و شیردهی مانع تزریق نیست.
حیوان را در جای امن نگه دارید و بدون نظر دامپزشک معدومش نکنید. کارت واکسن هاری را به مرکز درمانی نشان دهید و حیوان را ۱۰ روز تحت نظر و معاینه‌ی دامپزشک نگه دارید.
منابع
ارقام و دستورالعمل‌های این مقاله از منابع زیر گرفته شده‌اند.
- سازمان بهداشت جهانی، گزاره‌برگ هاری
- سازمان بهداشت جهانی، توصیه‌های جدید پیشگیری از هاری ۲۰۱۸
- موضع سازمان بهداشت جهانی درباره‌ی ایمن‌سازی هاری ۲۰۱۸
- CDC، توصیه‌های کمیته‌ی ACIP درباره‌ی درمان پس از مواجهه با هاری
- بولتن هاری سازمان بهداشت جهانی در اروپا، پیشگیری در انسان
- ائتلاف جهانی علیه هاری، پرسش‌های متداول فارسی
- AVMA، رهنمود تازه برای حیوانات خانگی در معرض هاری
- خبرگزاری مهر، آمار حیوان‌گزیدگی و هاری در سال ۱۴۰۳
- تابناک، افزایش آمار گربه‌گزیدگی در کشور
- تابناک، هاری چیست و علائم، تشخیص و درمان آن چگونه است
2 دیدگاه
اگر فقط یک خراش سطحی ایجاد شده باشه باز هم باید واکسن هاری بزنم؟
سلام وقت بخیر
بله، حتی خراش‌های سطحی هم می‌توانند خطر انتقال ویروس داشته باشند، مخصوصاً اگر پوست کاملاً سالم نباشه یا بزاق حیوان با زخم تماس داشته باشد. طبق دستورالعمل کشوری، در موارد خراش یا آسیب خفیف هم معمولاً واکسن تزریق می‌شود. تشخیص نهایی بر عهده پزشک مرکز درمانی است، حتما مراجعه حضوری شود.