یکی از مهم‌ترین اقداماتی که برای جلوگیری از بیماری حیوانات باید انجام داد، واکسینه‌کردن آن‌هاست؛ به همین دلیل، اهمیت واکسیناسیون حیوانات خانگی چیزی نیست که بشود نادیده گرفت. حیوانات خانگی می‌توانند مانند انسان‌ها به طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها مبتلا شوند. اگر تصمیم گرفته‌اید از یک حیوان خانگی مانند سگ یا گربه نگهداری کنید، یا حیوان جدیدی را به منزل خود وارد کرده‌اید، لازم است به برنامه‌ی واکسیناسیون آن‌ها توجه زیادی داشته باشید. در این مقاله، هم با اهمیت واکسیناسیون آشنا می‌شوید و هم به مقالات اختصاصی و کامل‌تری راهنمایی می‌شوید که برنامه‌ی دقیق واکسن هر گونه را قدم‌به‌قدم توضیح داده‌اند.
اهمیت واکسیناسیون حیوانات خانگی چیست؟
واکسن‌ها حاوی آنتی‌ژن‌هایی هستند که باعث بیماری خفیفی در حیوانات می‌شوند، اما این بیماری‌ها خطرناک نیستند و آنتی‌ژن تنها برای فعال‌سازی دستگاه ایمنی به بدن تزریق می‌شود. واکسیناسیون‌کردن حیوانات نقش بسیار مهمی در سلامتی و طول عمر آن‌ها دارد. بر اساس پروتکل‌های رایج دامپزشکی، حیوانات حداقل به یک سری واکسیناسیون اولیه (چند نوبت پشت‌سرهم، نه یک تزریق) نیاز دارند. این واکسن‌ها برای بیماری‌های چندگانه‌ی سگ‌ها و گربه‌ها انجام می‌شود.
واکسن‌های «چندگانه»؛ چرا بعضی‌ها می‌گویند ۵گانه، بعضی ۶گانه یا ۷گانه؟
اگر توی ایران درباره‌ی واکسن سگ سؤال کرده باشید، احتمالاً اسم‌هایی مثل «واکسن ۵گانه»، «۶گانه» یا «۷گانه» شنیده‌اید که ممکن است گیج‌کننده باشد. همه‌ی این‌ها در واقع همان یک خانواده‌ی واکسن اصلی سگ هستند (که در منابع دامپزشکی بین‌المللی DHPP نامیده می‌شود و در برابر دیستمپر، پاروویروس، آدنوویروس/هپاتیت و پاراآنفولانزا محافظت می‌کند)؛ عدد بزرگ‌تر معمولاً یعنی آن محصول خاص، علاوه بر این ۴ بیماری اصلی، یک یا چند سویه‌ی لپتوسپیروز یا گاهی کروناویروس روده‌ای را هم پوشش می‌دهد. برای گربه‌ها معادل این واکسن، «واکسن سه‌گانه» یا FVRCP نام دارد.
برنامه‌ی دقیق سنی، فاصله‌ی نوبت‌ها و نکات هرکدام از این واکسن‌ها را در مقالات اختصاصی زیر، با جزئیات کامل و بر اساس آخرین دستورالعمل‌های بین‌المللی (AAHA/WSAVA/AAFP)، نوشته‌ایم:
- برای توله‌سگ: واکسیناسیون توله سگ؛ جدول کامل زمان‌بندی واکسن‌ها
- برای بچه‌گربه/گربه: واکسن سه‌گانه گربه چیست؟
چرا حیوانات کوچک‌تر نیاز به یک سری واکسیناسیون دارند؟
در حیوانات کوچک‌تر مانند توله‌سگ‌ها و بچه‌گربه‌ها، سیستم ایمنی بدن عملکرد ضعیفی دارد. بنابراین این دسته از حیوانات بسیار مستعد ابتلا به بیماری‌های عفونی هستند. اگرچه حیوانات کوچک با استفاده از آنتی‌بادی‌های شیر مادر در برابر عوامل بیماری‌زا محافظت می‌شوند، اما این محافظت قوی و طولانی‌مدت نیست و به‌مرور کاهش پیدا می‌کند؛ دقیقاً به همین دلیل، واکسن یک‌بار تزریق نمی‌شود، بلکه چند نوبت پشت‌سرهم تکرار می‌شود تا مطمئن شویم درست در لحظه‌ای که این محافظت مادری افت کرده، بدن توله یا بچه‌گربه واکسن را دریافت کرده باشد.
برنامه‌ی واکسیناسیون حیوانات بالغ چگونه است؟
زمانی‌که حیوان خانگی شما به بلوغ می‌رسد و تمام واکسن‌های سری اولیه‌اش را کامل تزریق کرده، دامپزشک برنامه‌ی واکسیناسیون حیوان بالغ را برای شما تنظیم می‌کند. طبق دستورالعمل‌های به‌روز بین‌المللی، اکثر واکسن‌های اصلی بعد از یادآور یک‌سالگی، هر ۳ سال یک‌بار کافی هستند؛ برخلاف باور رایج که فکر می‌کنند همه‌ی واکسن‌ها باید هرساله تکرار شوند. با این حال، فاصله‌ی دقیق را همیشه باید دامپزشک، با توجه به سبک زندگی و سن حیوان شما، مشخص کند.
تزریق واکسن هاری
واکسن هاری از جمله واکسن‌های بسیار مهمی است که از حدود ۳ تا ۴ ماهگی به بعد در سگ و گربه باید تزریق شود. هاری یکی از خطرناک‌ترین بیماری‌های ویروسی مشترک بین انسان و حیوان است؛ تقریباً همیشه کشنده است و پس از بروز علائم، هیچ درمانی برای آن وجود ندارد. دقیقاً به همین دلیل، پیشگیری با واکسن اهمیتی حیاتی دارد. اگر می‌خواهید دقیقاً بدانید بعد از گازگرفته‌شدن سگتان توسط حیوان دیگر، واکسن هاری چه زمانی لازم است، مقاله‌ی گاز گرفتن سگ؛ چه زمانی باید واکسن هاری بزنیم؟ را بخوانید.
آیا واکسینه‌کردن حیوانات عوارض دارد؟
به‌طورکلی هر گونه اقدام پزشکی می‌تواند عارضه‌ای به دنبال داشته باشد. خطرات احتمالی را باید با مزایایی که یک اقدام پزشکی برای حیوانات و انسان‌ها به همراه دارد مقایسه کرد. اکثر حیوانات واکنش‌های خوبی به واکسیناسیون نشان می‌دهند و بدون هیچ عارضه‌ی خاصی در برابر انواع بیماری‌ها ایمن می‌شوند.
اگر حیوان خانگی شما به واکسیناسیون واکنش نامطلوبی نشان دهد، این واکنش‌ها معمولاً خفیف و کوتاه‌مدت‌اند. موارد زیر از جمله عوارض شایعی هستند که ممکن است بعد از واکسن‌زدن در حیوانات مشاهده کنید:
- کاهش اشتها
- نفس‌نفس زدن
- تب خفیف
- احساس ضعف و خستگی
- استفراغ یا اسهال خفیف
پیشنهاد می‌کنیم برای اطمینان از خطرات احتمالی، بعد از واکسن‌زدن حیوان خانگی خود را تا ۲۴ ساعت تحت نظر داشته باشید. اگر تورم محل تزریق بزرگ و پیشرونده بود، یا حیوان دچار تورم صورت و مشکل تنفسی شد (نشانه‌ی احتمالی واکنش آلرژیک)، همان روز با دامپزشک تماس بگیرید. فواید واکسن‌زدن به حیوان بسیار بیشتر از عوارض کوتاه‌مدت آن است؛ بنابراین از انجام این اقدام مهم و حیاتی چشم‌پوشی نکنید.
انگل‌زدایی؛ همراه همیشگی برنامه‌ی واکسیناسیون
واکسیناسیون به‌تنهایی کل برنامه‌ی پیشگیری نیست؛ انگل‌زدایی هم بخش دیگری از همین برنامه است که معمولاً همزمان و هماهنگ با نوبت‌های واکسن انجام می‌شود. برخی از بیماری‌های انگلی بین انسان و حیوان مشترک هستند؛ به همین دلیل انگل‌زدایی منظم هم برای سلامت حیوان و هم برای سلامت خانواده اهمیت دارد.
به‌طور معمول انگل‌زدایی هر سه ماه یک‌بار تکرار می‌شود، اما این بازه با توجه به شرایط زندگی حیوان می‌تواند متغیر باشد؛ برای مثال اگر سگ یا گربه‌ی شما بیرون از خانه رفت‌وآمد دارد یا تغذیه‌ی خاصی دارد، این بازه‌ی زمانی می‌تواند کوتاه‌تر شود. در رابطه با نوع و بازه‌ی دقیق انگل‌زدایی، با دامپزشک خودتان مشورت داشته باشید.
نکات مهم در واکسیناسیون‌کردن حیوانات
- تا قبل از تزریق اولین واکسن، حیوان را از خانه بیرون نبرید تا در تماس با حیوانات ناشناس نباشد.
- برنامه‌ی واکسیناسیون حیوان از همان ویزیت اول توسط دامپزشک مشخص می‌شود.
- به تاریخ انقضای واکسن‌ها همواره توجه داشته باشید.
- واکسن را همیشه تحت نظر دامپزشک تزریق کنید، چون ممکن است حیوان به واکسن حساسیت نشان دهد.
- قبل از زدن واکسن مطمئن شوید پت شما کاملاً سالم است؛ سلامت حیوان باید توسط دامپزشک تأیید شود.
- حیوانات بالغ، حتی با برنامه‌ی کامل‌شده، همچنان باید یادآورها را دریافت کنند.
- برنامه‌ی واکسن را در زمان‌های تعیین‌شده و بدون تأخیر انجام دهید؛ تأخیر زیاد می‌تواند نیاز به شروع دوباره‌ی سری واکسن را ایجاد کند.
سؤالات متداول
هسته‌ی اصلی همه‌ی این واکسن‌ها یکی است (دیستمپر، پاروویروس، آدنوویروس/هپاتیت، پاراآنفولانزا)؛ عدد بزرگ‌تر معمولاً به‌معنای اضافه‌شدن پوشش سویه‌های بیشتر لپتوسپیروز یا کروناویروس است. انتخاب دقیق نوع واکسن را باید با دامپزشک مشورت کنید.
بله. برخی از این ویروس‌ها (مثل پارووویروس و پنلوکوپنی) بسیار مقاوم‌اند و می‌توانند از طریق کفش و لباس شما وارد خانه شوند، حتی اگر حیوانتان هرگز بیرون نرود.
بسته به مدت تأخیر، دامپزشک ممکن است تصمیم بگیرد کل سری را از نو شروع کند؛ چون فاصله‌ی زیاد بین نوبت‌ها می‌تواند اثر تقویتی نوبت‌های قبلی را از بین ببرد.
خیر. طبق دستورالعمل‌های جدید بین‌المللی، اکثر واکسن‌های اصلی بعد از سری اولیه و یادآور یک‌سالگی، هر ۳ سال یک‌بار کافی‌اند. فقط برخی واکسن‌های غیراصلی (مثل کنل‌کاف) معمولاً همچنان سالانه لازم دارند.
سخن پایانی
در این مقاله در ارتباط با اهمیت و برنامه‌ی زمانی واکسیناسیون حیوانات با شما صحبت کردیم. در هر سنی لازم است به برنامه‌ی واکسیناسیون حیوان خود توجه کنید؛ با توجه به سبک زندگی حیوان، زمان‌بندی دقیق آن هم متفاوت می‌شود. اگر می‌خواهید برنامه‌ی دقیق و قدم‌به‌قدم واکسیناسیون توله‌سگ یا بچه‌گربه‌ی خود را بدانید، حتماً مقالات اختصاصی که در بالای همین مقاله لینک شده‌اند را هم بخوانید.
برای دریافت مشاوره یا انجام واکسیناسیون حیوان خانگی خود می‌توانید به بخش داخلی دام‌های کوچک بیمارستان دامپزشکی مرکزی مراجعه کنید یا با شماره‌های مندرج در سایت تماس بگیرید.
