رادیوتراپی سگ و گربه یکی از روش‌های اصلی درمان سرطان در دامپزشکی است؛ روشی که در آن پرتوهای پرانرژی فقط روی ناحیه‌ی تومور تابانده می‌شود تا سلول‌های سرطانی آسیب ببینند و از بین بروند. شنیدن این پیشنهاد از دامپزشک معمولاً چند نگرانی را هم‌زمان به همراه دارد: آیا حیوان درد می‌کشد؟ آیا باید هر بار بیهوش شود؟ آیا بعد از درمان برای خانواده خطری دارد؟
پاسخ کوتاه این است که خودِ تابش پرتو درد ندارد، حیوان بعد از آن پرتوزا نمی‌شود و در بسیاری از تومورها، به‌ویژه تومورهایی که برداشتن کامل‌شان با جراحی ممکن نیست، رادیوتراپی می‌تواند بیماری را ماه‌ها و گاهی چند سال کنترل کند. در ادامه توضیح می‌دهیم این روش چگونه کار می‌کند، برای کدام سرطان‌ها کاربرد دارد، مراحل درمان چیست و عوارض را چطور باید مدیریت کرد. بخش انکولوژی بیمارستان دامپزشکی مرکزی تهران هم رادیوتراپی را برای بیماران نیازمند ارائه می‌دهد و پرونده‌ی سرطان‌های پیچیده را در جلسه‌ی تیمی تومور برد بررسی می‌کند.
رادیوتراپی سگ و گربه چیست و چگونه کار می‌کند؟
رادیوتراپی یا پرتودرمانی از پرتوهای ایکس پرانرژی استفاده می‌کند؛ همان خانواده‌ی پرتوهایی که در عکس رادیولوژی به کار می‌رود، اما با انرژی و دوز بسیار بیشتر و با هدف درمان، نه عکس‌برداری. این پرتوها به DNA سلول‌ها آسیب می‌زنند. سلول‌های سرطانی توان کمتری برای ترمیم این آسیب دارند و به همین دلیل بیشتر از سلول‌های سالم از آن لطمه می‌بینند.
در بیشتر مراکز، پرتو را دستگاهی به نام شتاب‌دهنده‌ی خطی (لینیاک) تولید می‌کند. این دستگاه به بدن حیوان دست نمی‌زند؛ دور او می‌چرخد و پرتو را از زاویه‌های مختلف روی تومور متمرکز می‌کند تا شکل سه‌بعدی تومور پوشش داده شود و بافت‌های سالم اطراف دوز کمتری بگیرند.
یک نکته‌ی مهم برای تنظیم انتظار: سلول‌های سرطانی چند جلسه بعد از شروع درمان شروع به مردن می‌کنند، اما این روند تا هفته‌ها و حتی ماه‌ها بعد از پایان درمان ادامه پیدا می‌کند. بنابراین کوچک‌شدن تومور تدریجی است و نباید انتظار داشت در روز آخر درمان همه‌چیز ناپدید شود.
رادیوتراپی را با رادیوگرافی تشخیصی اشتباه نگیرید. در رادیوگرافی، پرتوی کم‌دوز فقط برای گرفتن تصویر به کار می‌رود (درباره‌ی آن در مقاله‌ی کاربرد سونوگرافی و رادیولوژی در حیوانات خانگی نوشته‌ایم)؛ در رادیوتراپی دوز بالا و برنامه‌ریزی‌شده‌ای برای درمان تومور داده می‌شود.
چه زمانی دامپزشک رادیوتراپی را پیشنهاد می‌کند؟
معمولاً یکی از این چهار وضعیت پشت پیشنهاد رادیوتراپی است:
- تومور را نمی‌شود کامل برداشت. محل تومور (مثلاً حفره‌ی بینی، مغز یا نزدیک نخاع) یا اندازه‌ی آن اجازه‌ی جراحی کامل و ایمن نمی‌دهد.
- بعد از جراحی، سلول‌های تومور در لبه‌ی برش باقی مانده است. وقتی پاتولوژیست حاشیه‌ی جراحی را درگیر گزارش می‌کند، رادیوتراپی می‌تواند سلول‌های باقی‌مانده را که با چشم دیده نمی‌شوند هدف بگیرد؛ این وضعیت در ماست‌سل تومور و سارکوم‌ها زیاد دیده می‌شود.
- پیش از جراحی یا شیمی‌درمانی. گاهی برای کوچک‌کردن یک تومور بزرگ، پیش از اقدام بعدی از پرتو استفاده می‌شود.
- کاهش درد و علائم. وقتی درمان قطعی ممکن نیست، چند جلسه پرتو می‌تواند درد استخوان، خونریزی یا فشار و انسداد ناشی از تومور را کم کند. به این روش درمان تسکینی می‌گویند.
اینکه هدف درمان قطعی باشد یا تسکینی، به نوع تومور، مرحله‌ی بیماری، سلامت عمومی حیوان و انتظار صاحب او بستگی دارد و در مشاوره با متخصص تعیین می‌شود. اگر هنوز با کلیات سرطان در سگ و گربه آشنا نیستید، مقاله‌ی همه چیز درباره سرطان در حیوانات خانگی نقطه‌ی شروع خوبی است.
رادیوتراپی برای کدام سرطان‌های سگ و گربه کاربرد دارد؟
رادیوتراپی در همه‌ی سرطان‌ها نقش یکسانی ندارد. جدول زیر شایع‌ترین کاربردها را به‌همراه آنچه مطالعات منتشرشده گزارش کرده‌اند خلاصه می‌کند.
برای تومورهای مغزی، رادیوتراپی پس از تصویربرداری دقیق و معمولاً در کنار جراحی یا درمان دارویی برنامه‌ریزی می‌شود؛ علائم و روش‌های تشخیص این بیماری‌ها را در مقاله‌ی بیماری‌های مغزی در حیوانات خانگی توضیح داده‌ایم. در تومور مقاربتی قابل انتقال سگ (TVT) هم که گاهی جراحی برای آن کافی نیست، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی مطرح می‌شود؛ جزئیاتش در مقاله‌ی تومور مقاربتی قابل انتقال TVT در سگ آمده است. در گربه‌ها، بعد از جراحی تومورهایی مثل کندروسارکوم گربه، اگر حاشیه‌ها مطمئن نباشند یا تومور مهاجم باشد، دامپزشک ممکن است جراحی دوباره، رادیوتراپی یا شیمی‌درمانی را پیشنهاد کند.
انواع رادیوتراپی در دامپزشکی چه تفاوتی با هم دارند؟
در رادیوتراپی، دوز کل معمولاً به چند جلسه‌ی کوچک‌تر (فراکشن) تقسیم می‌شود. دلیلش این است که بافت سالم بین جلسه‌ها فرصت ترمیم پیدا می‌کند، در حالی که سلول‌های سرطانی کمتر می‌توانند خودشان را ترمیم کنند. دوز کمتر در هر جلسه خطر عوارض دیررس را کم می‌کند و اجازه می‌دهد دوز کل بیشتری به تومور برسد. به همین دلیل غیبت از جلسه‌ها یا وقفه‌ی طولانی در میانه‌ی درمان می‌تواند اثر درمان را کم کند.
بر اساس هدف درمان و دقت دستگاه، سه شکل اصلی رادیوتراپی در دامپزشکی مطرح است:
برای نمونه، در مطالعه‌ای روی ۲۸ سگ با تومور بینی که با پرتودرمانی استریوتاکتیک (تک‌جلسه‌ای یا سه‌جلسه‌ای) درمان شدند، میانه‌ی بقا در ۲۴ سگِ قابل ارزیابی ۳۸۸ روز (حدود ۱۳ ماه) گزارش شد؛ عددی نزدیک به نتایج رادیوتراپی معمول. عوارض زودرس در این روش کمتر بود، اما عوارض دیررس جدی در دو روش مشابه به نظر می‌رسید.
تکنیک‌های جدیدتر مثل IMRT (پرتودرمانی با شدت‌تنظیم‌شده) با ترکیب چند پرتو، دوز را بیشتر با شکل تومور هماهنگ می‌کنند و به بافت سالم کمتر می‌رسانند. هیچ روشی برای همه‌ی تومورها بهترین نیست و همه‌ی مراکز همه‌ی این روش‌ها را ندارند؛ انتخاب پروتکل بر عهده‌ی متخصص رادیوانکولوژی است که اندازه، محل و نوع تومور، وضعیت بیهوشی و هدف درمان را کنار هم می‌گذارد.
مراحل رادیوتراپی سگ و گربه از مشاوره تا پیگیری
مسیر درمان معمولاً در پنج مرحله پیش می‌رود:
- مشاوره و بررسی تیمی. پرونده‌ی بیمار بررسی می‌شود. در بیمارستان دامپزشکی مرکزی، سرطان‌های پیچیده در جلسه‌ی تومور برد مطرح می‌شوند؛ جلسه‌ای که در آن متخصصان بیماری‌های داخلی، جراحی، پاتولوژی، رادیولوژی، بیهوشی و رادیوانکولوژی طرح درمان را با هم می‌سنجند.
- تشخیص و مرحله‌بندی. نوع تومور با سیتولوژی یا نمونه‌برداری مشخص می‌شود. آزمایش خون، سونوگرافی و رادیوگرافی قفسه‌ی سینه برای بررسی گسترش بیماری انجام می‌شود و در بسیاری از تومورها سی‌تی‌اسکن یا ام‌آرآی برای دیدن دقیق مرز تومور لازم است.
- برنامه‌ریزی. حیوان تحت بیهوشی در همان وضعیتی که قرار است درمان شود تصویربرداری (معمولاً سی‌تی) می‌شود و وسایل نگه‌دارنده برای تکرار دقیق وضعیت تهیه می‌شود. نرم‌افزار دوز را طوری محاسبه می‌کند که تومور بیشترین و اعضای حساس کمترین پرتو را بگیرند. ممکن است ناحیه‌ی درمان با جوهر علامت‌گذاری شود؛ این علامت‌ها را پاک نکنید.
- جلسه‌های درمان. هر جلسه با بیهوشی سبک و کوتاه انجام می‌شود تا حیوان کاملاً بی‌حرکت باشد. تابش پرتو معمولاً کمتر از ۵ دقیقه طول می‌کشد و کل زمان بیهوشی معمولاً زیر ۲۰ دقیقه است؛ با آماده‌سازی و ریکاوری، هر مراجعه‌ی سرپایی حدود دو ساعت زمان می‌برد. حیوان از شب قبل ناشتا می‌ماند و آب آزاد است؛ دستور دقیق را تیم درمان می‌دهد. درباره‌ی ایمنی بیهوشی‌های پیاپی در مقاله‌ی ۱۰ باور غلط درباره بیهوشی حیوانات خانگی توضیح داده‌ایم.
- پایش و پیگیری. در طول درمان وضعیت پوست و علائم دیگر بررسی می‌شود و معمولاً حدود دو تا چهار هفته بعد از آخرین جلسه ویزیت پیگیری انجام می‌شود. چون تومور آهسته کوچک می‌شود، نتیجه‌ی واقعی درمان را باید طی هفته‌ها تا ماه‌ها سنجید و تصویربرداری‌های بعدی را دامپزشک برنامه‌ریزی می‌کند.
چون روند درمان چند هفته طول می‌کشد، برنامه‌ی رفت‌وآمد را پیش از شروع با تیم درمان هماهنگ کنید. تومورها با سرعت‌های متفاوت رشد می‌کنند و تأخیر زیاد در شروع درمان می‌تواند گزینه‌ها را محدود کند.
عوارض رادیوتراپی چیست و در خانه چه باید کرد؟
عوارض رادیوتراپی را به دو گروه تقسیم می‌کنند. عوارض زودرس معمولاً از هفته‌ی دوم تا سوم درمان شروع می‌شوند، تا حدود یک هفته بعد از پایان درمان ممکن است شدیدتر شوند و سپس در عرض چند هفته بهتر می‌شوند. عوارض دیررس ماه‌ها یا سال‌ها بعد ظاهر می‌شوند و معمولاً مشکل جدی ایجاد نمی‌کنند، ولی برگشت‌پذیر نیستند.
در درازمدت، ممکن است بافت ناحیه‌ی پرتودیده سفت‌تر شود، زخم‌ها و شکستگی‌ها در آن ناحیه دیرتر ترمیم شوند و موی تازه کم‌پشت‌تر و اغلب سفیدرنگ برگردد؛ در مطالعه‌ی رادیوتراپی استریوتاکتیک روی سگ‌های دارای تومور بینی، تغییر رنگ مو در حدود ۴۵ درصد و آب‌مروارید یک‌طرفه در حدود ۱۸ درصد از ۲۲ سگی دیده شد که بیش از شش ماه زنده ماندند. خطر زخم‌های ترمیم‌نشونده و تومور ثانویه در بافت پرتودیده بسیار کم گزارش شده است.
اگر ناحیه‌ی درمان زخم باز و ترشح‌دار یا بدبو شد، حیوان از خوردن امتناع کرد، درد شدید داشت، چشم‌ها به‌شدت قرمز یا کدر شدند یا تنفس و رفتارش تغییر ناگهانی کرد، بدون معطلی با تیم درمان تماس بگیرید. شروع این علائم را منتظر ویزیت بعدی نگذارید.
آیا حیوان بعد از رادیوتراپی پرتوزا می‌شود؟
در رادیوتراپی خارجی، پرتو فقط در زمان روشن‌بودن دستگاه از بدن حیوان عبور می‌کند. منابع دامپزشکی تأکید می‌کنند که حیوان نه در طول درمان و نه بعد از آن پرتوزا نمی‌شود؛ می‌تواند همان روز به خانه برگردد و مثل قبل با اعضای خانواده رفتار کند. فقط دستورهای مراقبتی ناحیه‌ی درمان (مثل جلوگیری از لیسیدن) باید رعایت شود.
اگر درباره‌ی گربه‌ای شنیده‌اید که با ید رادیواکتیو درمان شده، آن روش دیگری است: ماده‌ی پرتوزا به بدن گربه تزریق می‌شود، گربه تا کاهش پرتوزایی معمولاً چند روز بستری می‌ماند و بعد از ترخیص هم مدتی ادرار، مدفوع و بزاق او پرتوزا است و تماس با او باید محدود شود. این روش برای پرکاری تیروئید گربه (درباره‌ی این بیماری در پرکاری تیروئید در گربه نوشته‌ایم) در مراکز دارای امکانات ویژه به کار می‌رود و با رادیوتراپی خارجی که در این مقاله بررسی کردیم یکی نیست.
چه زمانی رادیوتراپی گزینه‌ی مناسبی نیست؟
رادیوتراپی برای همه‌ی بیماران مناسب نیست. در این وضعیت‌ها دامپزشک معمولاً سراغ گزینه‌های دیگر می‌رود یا رادیوتراپی را فقط برای هدف خاصی پیشنهاد می‌دهد:
- بیماری گسترده در بدن. چون رادیوتراپی موضعی است، وقتی سرطان در چند نقطه‌ی بدن یا در خون و مغز استخوان گسترش یافته (مثلاً لوسمی)، درمان‌های سیستمیک در اولویت‌اند؛ پرتو در این حالت بیشتر برای کنترل یک نقطه‌ی دردناک به کار می‌رود.
- تومورهایی که جراحی کامل آن‌ها درمان قطعی است. برای مثال در تومور پستان سگ، جراحی درمان اصلی است و رادیوتراپی بیشتر برای موارد خاص مثل کارسینومای التهابی یا تومورهای غیرقابل جراحی مطرح می‌شود؛ جزئیات در تومور پستان سگ آمده است.
- اعضای بسیار حساس در مسیر پرتو. چشم، کلیه و نخاع تحمل کمتری دارند و ریه و کبد کامل به‌ندرت پرتو می‌گیرند؛ اگر تومور کنار چنین اعضایی باشد، دوز قابل‌تحمل محدود می‌شود و ممکن است درمان به شکل دیگری طراحی شود.
- خطر بالای بیهوشی. چون هر جلسه به بیهوشی نیاز دارد، حیوانی که بیماری قلبی، کلیوی یا تنفسی پیشرفته دارد باید پیش از شروع ارزیابی شود. در این زمینه معمولاً وضعیت قلب، کلیه و سایر بیماری‌های همراه از سنِ تقویمی مهم‌تر است.
- امکان‌نداشتن رفت‌وآمد منظم. دوره‌ی قطعی چند هفته مراجعه‌ی تقریباً روزانه می‌خواهد. اگر این برنامه برای شما ممکن نیست، از همان ابتدا با تیم درمان صحبت کنید؛ شاید پروتکل کوتاه‌تر مناسب‌تر باشد.
رادیوتراپی در کنار جراحی و شیمی‌درمانی
در بسیاری از سرطان‌ها بهترین نتیجه از ترکیب چند روش به دست می‌آید. جراحی توده‌ی اصلی را برمی‌دارد، رادیوتراپی سلول‌های ریزی را که پس از جراحی در محل مانده‌اند هدف می‌گیرد و شیمی‌درمانی برای تومورهایی که احتمال پخش‌شدن دارند به کار می‌رود. ترتیب و ترکیب این روش‌ها را معمولاً تیم چندتخصصی تعیین می‌کند، نه یک نفر.
ترتیب جراحی و پرتو هم اهمیت دارد؛ برای مثال در سارکوم محل تزریق گربه، پرتو پیش از جراحی ممکن است تومور را کوچک‌تر کند و خطر پخش‌شدن سلول‌ها در حین جراحی را کم کند، ولی احتمال مشکلات ترمیم زخم جراحی را بالا می‌برد. پرتو بعد از جراحی روی سلول‌های ریز باقی‌مانده اثر خوبی دارد و جراحی را عقب نمی‌اندازد، اما ناحیه‌ی بزرگ‌تری باید پرتو بگیرد. برای آشنایی با نقش جراحی می‌توانید مقاله‌ی نکات لازم در جراحی سرطان حیوانات خانگی و درباره‌ی دارودرمانی، مقاله‌ی کموتراپی یا شیمی‌درمانی در دامپزشکی را بخوانید؛ جراحی‌های بیمارستان هم در بخش جراحی و هوشبری انجام می‌شود.
پیش از مشاوره چه مدارکی را آماده کنیم؟
آماده‌کردن مدارک، جلسه‌ی مشاوره را سریع‌تر و دقیق‌تر می‌کند. اگر حیوان شما قبلاً تشخیص سرطان گرفته، این موارد را همراه بیاورید:
- گزارش پاتولوژی یا سیتولوژی تومور و گزارش جراحی قبلی؛
- تصاویر قبلی (رادیوگرافی، سونوگرافی، سی‌تی یا ام‌آرآی) ترجیحاً به‌صورت فایل دیجیتال؛
- آزمایش‌های اخیر خون و فهرست داروهایی که حیوان مصرف می‌کند؛
- اگر شیمی‌درمانی انجام شده، نام داروها و تاریخ‌ها؛
- سابقه‌ی بیماری‌های دیگر، آلرژی‌ها و بیهوشی‌های قبلی.
برای هماهنگی نوبت مشاوره با بخش انکولوژی می‌توانید با بیمارستان تماس بگیرید و مدارک بالا را در اولین فرصت همراه داشته باشید.
سؤالات متداول
خودِ تابش پرتو درد ندارد؛ حیوان چیزی حس نمی‌کند و بیهوشی سبک فقط برای بی‌حرکت‌ماندن لازم است. ناراحتی احتمالی از عوارض ناحیه‌ی درمان (مثل التهاب پوست یا مخاط) در هفته‌های بعد پیش می‌آید و با مسکن و مراقبت کنترل می‌شود.
بله. در رادیوتراپی خارجی حیوان پرتوزا نمی‌شود و می‌تواند مثل قبل با اعضای خانواده رفتار کند. فقط دستورهای مراقبت از ناحیه‌ی درمان، مثل جلوگیری از لیسیدن، را رعایت کنید.
بسته به هدف درمان فرق می‌کند: دوره‌ی قطعی معمولاً ۱۵ تا ۲۱ جلسه در روزهای کاری هفته، دوره‌ی تسکینی معمولاً ۳ تا ۶ جلسه و رادیوسرجری یک تا پنج جلسه است. تعداد دقیق را متخصص پس از بررسی تومور تعیین می‌کند.
اغلب بله، ولی رنگ و تراکم موی تازه ممکن است فرق کند؛ معمولاً کم‌پشت‌تر و گاهی سفیدرنگ برمی‌گردد و در بعضی نقاط ممکن است مو دوباره درنیاید.
عدد ثابتی ندارد. هزینه به تعداد جلسه‌ها، نوع پروتکل، تصویربرداری و برنامه‌ریزی و بیهوشی هر جلسه بستگی دارد و برآورد دقیق پس از مشاوره و تعیین پروتکل داده می‌شود. برای اطلاع از آخرین شرایط با بخش انکولوژی تماس بگیرید.
سن بالا به‌تنهایی ممنوعیت نیست؛ مهم‌تر از آن وضعیت قلب، کلیه و تحمل بیهوشی‌های مکرر است که پیش از شروع بررسی می‌شود. درباره‌ی رابطه‌ی سن و بیهوشی در مقاله‌ی آیا سن حیوان برای بیهوشی مهم است؟ مطلب بیشتری بخوانید.
منابع
- VCA Hospitals: How Does Radiation Therapy Work?
- Penn Vet Radiation Oncology: Radiation Therapy (راهنمای صاحبان حیوان)
- Penn Vet Radiation Oncology: Palliative Radiation Therapy
- Penn Vet Radiation Oncology: Management of Radiation Side Effects
- Iowa State University Lloyd Veterinary Medical Center: Radiation Therapy FAQ
- MedVet: Frequently Asked Questions about Radiation Oncology in Dogs and Cats
- Today’s Veterinary Practice: Conventional versus Stereotactic Radiotherapy
- Vet Times: Radiotherapy and Tumours in Veterinary Practice, Part One
- VIN: Implementing State-of-the-Art Radiation Therapy in Veterinary Practice
- Canadian Veterinary Journal, 2009: مرور رادیوتراپی تومورهای بینی و سینوس در سگ
- JAVMA: Outcomes and adverse effects associated with SBRT in dogs with nasal tumors
- PubMed: Frameless stereotactic radiosurgery for intracranial tumors in 51 dogs
- PubMed: Radiation therapy for incompletely resected canine mast cell tumors (Veterinary Radiology & Ultrasound, 1998)
- Proulx et al., 2003: 140 dogs with oral melanoma treated with external beam radiation
- dvm360: Nasal Tumors in Dogs and Cats (Proceedings)
- dvm360: Injection Site Sarcomas in Cats (Proceedings)
- Penn Vet Ryan Veterinary Hospital: Feline Hyperthyroidism and Radioactive Iodine
