اگر اردک نگهداری می‌کنید یا کنار یک برکه و استخر پر از اردک وقت می‌گذرانید، احتمالاً این سؤال برایتان پیش آمده: آیا بیماری اردک به انسان منتقل می‌شود؟ پاسخ کوتاه، بله است؛ اما نه به شکلی که اغلب تصور می‌شود. اردک‌ها، مثل هر پرنده یا دام دیگری، می‌توانند میزبان چند عامل بیماری‌زای واقعی باشند که در شرایط خاص به انسان هم منتقل می‌شوند. در این مقاله، به‌جای کلی‌گویی، هر بیماری را با نام علمی، راه انتقال واقعی و میزان خطر واقعی‌اش بررسی می‌کنیم؛ از آنفلوانزای پرندگان گرفته تا بیماری نسبتاً ناشناخته‌ای به نام خارش اردک که مخصوص کسانی است که کنار آب با اردک‌ها در تماس‌اند.
چرا این سؤال اهمیت دارد؟
نگهداری اردک خانگی و مزرعه‌ای در سال‌های اخیر در ایران رواج بیشتری پیدا کرده و خانواده‌های زیادی، به‌خصوص با بچه‌ها، وقت قابل‌توجهی را کنار اردک‌ها یا در حیاط‌هایی با استخر کوچک اردک می‌گذرانند. تماس مستقیم با مدفوع، آب آلوده یا پرهای اردک، اصلی‌ترین راه انتقال اکثر بیماری‌های زئونوز (مشترک بین انسان و حیوان) است، نه خودِ نزدیکی به پرنده‌ی سالم. شناخت دقیق این بیماری‌ها کمک می‌کند بدون ترس بی‌مورد، اما با رعایت بهداشت درست، از نگهداری اردک لذت ببرید.
۱. آنفلوانزای پرندگان (H5N1)؛ جدی‌ترین اما نادرترین خطر
آنفلوانزای پرندگان توسط ویروس‌های آنفلوانزای تیپ A ایجاد می‌شود و اردک‌های وحشی و اهلی از مخازن طبیعی شناخته‌شده‌ی این ویروس هستند. انتقال این بیماری به انسان نادر است و معمولاً فقط در پی تماس نزدیک و طولانی با پرندگان بیمار یا مرده، بدون رعایت بهداشت، رخ می‌دهد؛ نه از طریق تماس عادی یا نگهداری بهداشتی اردک خانگی.
۲. سالمونلوز؛ شایع‌ترین راه واقعی انتقال بیماری از اردک
باکتری سالمونلا در روده‌ی بسیاری از اردک‌های کاملاً سالم و بدون علامت هم وجود دارد و از راه مدفوع دفع می‌شود. انتقال به انسان معمولاً از راه دهانی-مدفوعی اتفاق می‌افتد؛ یعنی وقتی دست‌ها بعد از تماس با اردک، قفس، آب یا محیط آلوده، بدون شست‌وشو به دهان یا صورت نزدیک می‌شوند. علائم شامل اسهال، تب، دل‌درد، تهوع و گاهی کم‌آبی بدن است که معمولاً طی یک هفته بهبود می‌یابد.
۳. کمپیلوباکتریوز؛ شبیه مسمومیت غذایی معمولی
کمپیلوباکتر هم مثل سالمونلا از طریق مدفوع اردک آلوده منتقل می‌شود و علائمی تقریباً مشابه (اسهال، گرفتگی شکم، گاهی استفراغ) ایجاد می‌کند. تفاوت اصلی این دو بیماری بیشتر در نوع باکتری و درمان آنتی‌بیوتیکی است، نه در علائم ظاهری؛ به همین دلیل تشخیص قطعی هرکدام نیازمند آزمایش است. رعایت بهداشت دست و پختن کامل گوشت و تخم‌مرغ، هر دوی این عفونت‌ها را به‌طور مؤثر کنترل می‌کند.
۴. پسیتاکوز (کلامیدیوز پرندگان)؛ عفونتی که شبیه سرماخوردگی شروع می‌شود
پسیتاکوز توسط باکتری Chlamydia psittaci ایجاد می‌شود و اگرچه بیشتر با طوطی‌ها شناخته می‌شود، در اردک و دیگر پرندگان آبزی هم دیده شده است. این باکتری از راه استنشاق ذرات معلق مدفوع یا ترشحات خشک‌شده‌ی پرنده‌ی آلوده وارد بدن انسان می‌شود.
۵. خارش اردک؛ بیماری عجیب مخصوص کنار آب
شاید جالب باشد بدانید یکی از واقعی‌ترین و درعین‌حال کم‌شناخته‌ترین بیماری‌های مرتبط با اردک، اصلاً باکتریایی یا ویروسی نیست؛ بلکه یک واکنش آلرژیک پوستی به لارو انگل‌های تخت‌کرم (شیستوزوم‌های پرندگان) است که به آن خارش اردک یا درماتیت سرکریایی می‌گویند. این انگل در بدن اردک بالغ می‌شود و تخم‌هایش از راه مدفوع پرنده وارد آب برکه یا استخر می‌شود؛ لارو شناگر آن به‌اشتباه به پوست انسانی که در آب است نفوذ می‌کند، اما چون بدن انسان میزبان مناسبی برایش نیست، همان‌جا زیر پوست از بین می‌رود.
اگر بعد از شنا یا وقت‌گذرانی در آبی که اردک در آن زندگی می‌کند، احساس سوزن‌سوزن‌شدن و سپس خارش و جوش‌های ریز قرمز روی پوست کردید، به‌جای نگرانی از یک بیماری ناشناخته، خشک کردن سریع بدن بعد از خروج از آب و اجتناب از خاراندن محل، بهترین اقدام اولیه است.
چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟
برای اکثر افراد سالم، تماس معمول و بهداشتی با اردک خطر جدی ندارد. اما چند گروه باید احتیاط بیشتری کنند:
- کودکان زیر ۵ سال؛ به‌دلیل دست‌به‌دهان بردن مکرر و سیستم ایمنی هنوز درحال‌رشد
- زنان باردار
- سالمندان
- افرادی با سیستم ایمنی ضعیف‌شده (بیماران شیمی‌درمانی، پیوند عضو، دیابت کنترل‌نشده و مشابه آن)
راه‌های پیشگیری؛ ساده‌تر از چیزی که فکر می‌کنید
خوشبختانه پیشگیری از تقریباً تمام این بیماری‌ها به چند عادت ساده و ثابت خلاصه می‌شود، نه تجهیزات خاص یا محدودیت‌های سخت‌گیرانه.
همچنین قرنطینه کردن هر اردک تازه‌واردی قبل از افزودن به گله‌ی موجود، و مراجعه‌ی سریع به دامپزشک در صورت بیماری یا مرگ غیرمنتظره‌ی چند پرنده همزمان، هم از سلامت اردک‌ها و هم از سلامت خانواده محافظت می‌کند. برای بررسی دقیق‌تر وضعیت سلامت اردک‌تان یا دریافت مشاوره درباره‌ی برنامه‌ی پیشگیری، می‌توانید به بخش اگزوتیک و پرندگان بیمارستان دامپزشکی مرکزی مراجعه کنید.
چه زمانی باید به پزشک یا دامپزشک مراجعه کرد؟
اگر بعد از تماس با اردک دچار تب، اسهال شدید، سرفه‌ی مداوم یا علائم شبه‌آنفلوانزا شدید، حتماً تماس اخیرتان با پرندگان را به پزشک اطلاع دهید؛ چون این بیماری‌ها معمولاً با عفونت‌های معمولی اشتباه گرفته می‌شوند. از طرف دیگر، برای خودِ اردک هم، علائمی مثل بی‌حالی شدید، کاهش اشتها، مشکل تنفسی یا مرگ ناگهانی چند پرنده، نشانه‌ی لزوم مراجعه‌ی فوری دامپزشکی است؛ جزئیات کامل علائم هشدار در اردک را می‌توانید در بیماری‌های رایج اردک؛ از علائم هشدار تا پیشگیری بخوانید. برای آشنایی با سایر بیماری‌های مشترک میان پرندگان خانگی و انسان هم، این مقاله را از دست ندهید.
