بیماری‌های شایع در خرگوش‌ها، به‌ویژه خرگوش‌های خانگی، شامل عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی (آبریزش بینی)، انگل‌های داخلی و خارجی، بیماری‌های دندانی، تنبلی روده، بیماری انسفالیتوزوون کانیکولی، مشکلات رحمی (عفونت‌ها یا سرطان) و پودودرماتیت (زخم‌های پا یا مفاصل پا) است. در ادامه در مورد بیماری‌های شایع خرگوش‌های خانگی بیشتر توضیح می‌دهیم و راه درمان هر کدام را بررسی می‌کنیم تا با چالش‌های نگهداری خرگوش به عنوان حیوان خانگی بیشتر آشنا شوید.
عفونت‌های دستگاه تنفسی خرگوش و احتمال مرگ ناگهانی
اسنافلز (Snuffles) نام رایج یک عفونت دستگاه تنفسی فوقانی است که اغلب توسط باکتری‌ها ایجاد می‌شود. باکتری Pasteurella multocida شایع‌ترین ارگانیسم باکتریایی است که عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی در خرگوش‌ها را ایجاد می‌کند. علائم بالینی معمولاً به چشم‌ها (ترشحات مخاطی یا چرک‌مانند، قرمزی، چشمک زدن) یا بینی و سینوس‌ها (عطسه، ترشحات مخاطی یا چرک‌مانند) مربوط می‌شود. چشم‌ها و بینی به‌طور معمول تحت تأثیر قرار می‌گیرند. فر شدن و گره‌خوردگی موها اغلب در داخل دست‌های جلویی خرگوش مشاهده می‌شود، زیرا خرگوش چشم‌ها و بینی خود را برای پاک کردن ترشحات مخاطی مالش می‌دهد.
پاستورلا مالتوسیدا ممکن است نواحی دیگری از بدن را نیز آلوده کند. عفونت‌های گوش (که باعث کج شدن سر می‌شود)، آبسه‌ها (برآمدگی‌ها در بدن)، ذات‌الریه (عفونت باکتریایی در ریه‌ها) و عفونت‌های رحمی (که معمولاً فقط در جراحی‌های اکتشافی تشخیص داده می‌شود) ممکن است مشاهده شوند. مرگ ناگهانی به دلیل سپتی‌سمی (حمله باکتری به خون) نادر است، اما ممکن است اتفاق بیفتد.
راه درمان عفونت‌های تنفسی
در بسیاری از موارد آبریزش بینی خفیف است و اگر زود درمان شود، می‌توان آن را مدیریت یا درمان کرد. اما اگر درمان نشود، به‌ویژه اگر باکتری‌های ایجادکننده‌ی بیماری به سرعت رشد کنند، این مشکل می‌تواند شدید، مزمن و حتی کشنده شود. برای درمان، باید نمونه‌ای از ترشحات چشمی یا بینی برای کشت باکتری و آزمایش حساسیت آنتی‌بیوتیکی گرفته شود.
یک نکته‌ی عملی که کمتر گفته می‌شود: چون این عفونت به‌راحتی بین خرگوش‌ها مسری است، اگر بیش از یک خرگوش نگهداری می‌کنید، خرگوش بیمار را تا تأیید تشخیص و شروع درمان از بقیه جدا کنید.
انگل‌های داخلی و خارجی در خرگوش
خرگوش‌ها می‌توانند به انواع انگل‌های روده‌ای (کاکسیدیا و کرم‌های روده‌ای) و همچنین انگل‌های خارجی مانند کنه‌های گوش و کنه‌های مو مبتلا شوند. بسته به منطقه‌ای که در آن زندگی می‌کنید، کک‌ها و کنه‌ها ممکن است برای خرگوش‌های بیرون از منزل یک مشکل جدی ایجاد کنند.
چکاپ‌های منظم دامپزشکی، شامل معاینه‌ی میکروسکوپی مدفوع حداقل یک‌بار در سال، به تشخیص و درمان زودهنگام کمک می‌کند.
نحوه درمان انگل خرگوش
انگل‌های خارجی و داخلی از جمله بیماری‌های شایع در خرگوش‌ها هستند و معمولاً به‌راحتی درمان می‌شوند. دارویی که دامپزشک تجویز می‌کند، به نوع انگل و وجود عفونت‌های ثانویه بستگی دارد. دامپزشکان برای بررسی انگل‌های دستگاه گوارش، آزمایش میکروسکوپی مدفوع انجام می‌دهند؛ برای بررسی انگل‌های پوست و پوشش مویی، آزمایش میکروسکوپی از نمونه‌ی پوست یا سواب ترشح گوش انجام می‌دهند. داروهای خوراکی معمولاً برای درمان انگل‌های داخلی تجویز می‌شوند. داروهای موضعی، شامپوها یا درمان‌های محیطی بسته به نوع انگل ممکن است برای درمان انگل‌های خارجی ضروری باشند.
بیماری‌های دندانی در خرگوش؛ مشکلی شایع اما قابل پیشگیری
دندان‌های خرگوش‌ها به‌طور مداوم رشد می‌کنند، اما عمل جویدن غذا به آن‌ها کمک می‌کند تا با سرعتی متناسب با رشد خود، دندان‌ها را فرسوده کنند. جویدن مداوم غذاهای پرفیبر، مانند یونجه، کمک می‌کند تا دندان‌ها در طول و کارکرد مناسب باقی بمانند.
گاهی اوقات، آسیب یا بیماری دندان یا فک می‌تواند باعث تغییر در نحوه‌ی رشد دندان‌ها شود، که منجر به عدم تطابق فک بالا و پایین و رشد بیش‌ازحد دندان‌ها می‌شود. در برخی موارد، خرگوش‌ها به‌طور ژنتیکی مستعد ناهماهنگی دندان‌ها هستند. زمانی که دندان‌ها از هم جدا می‌شوند، دیگر با یکدیگر تماس نخواهند داشت و در هنگام جویدن یکدیگر را فرسوده نمی‌کنند.
خرگوش‌هایی که دندان‌های بیش‌ازحد رشد کرده دارند ممکن است از خوردن غذا خودداری کنند، دندان‌های خود را از درد بسایند، از دهانشان آب دهان خارج شود، غذا را از دهانشان بیندازند و وزن خود را از دست بدهند. می‌توانید به‌راحتی مشکلات دندان‌های پیشین خرگوش را با بالا بردن لب‌های خرگوش و نگاه کردن به داخل دهان تشخیص دهید. دامپزشک آشنا به درمان خرگوش می‌تواند برای ارزیابی دندان‌های عقب‌تر از ابزارهای مخصوص استفاده کند.
درمان بیماری‌های دندانی خرگوش
دندان‌های پیشین یا دندان‌های گونه‌ای که رشد بیش‌ازحد دارند باید توسط دامپزشکی که از ابزار دندان‌پزشکی برای سوهان‌زنی یا آسیاب‌کردن دندان‌های بیش‌ازحد رشدکرده استفاده می‌کند، درمان شوند و معمولاً خرگوش تحت بیهوشی قرار می‌گیرد. سوهان‌زنی دندان‌ها اغلب باید به‌صورت منظم تکرار شود، زیرا دندان‌ها در طول زندگی خرگوش به رشد خود ادامه می‌دهند.
انسفالیتوزون کانیکولی در خرگوش؛ عامل طیف وسیعی از بیماری‌ها
انسفالیتوزون کانیکولی خرگوش یک بیماری شایع است که برای دهه‌ها خرگوش‌ها را مبتلا کرده است. این بیماری که توسط یک انگل ایجاد می‌شود، می‌تواند باعث طیف وسیعی از بیماری‌ها در خرگوش‌ها شود. رایج‌ترین تصویر بالینی زمانی است که خرگوشی با کج‌شدن سر مراجعه می‌کند. این وضعیت به دلیل یک عفونت التهابی در مغز است. در مراحل پیشرفته، عدم تعادل عصبی باعث می‌شود خرگوش بسیار بی‌ثبات شده و شروع به چرخیدن کند.
خرگوش‌های مبتلا به این بیماری ممکن است مواد سفید و کرک‌مانند بزرگی در چشم نشان دهند. این عفونت چشمی قابل درمان است، اما مواد داخل چشم به‌طور دائمی باقی خواهند ماند.
ای کانیکولی می‌تواند باعث بیماری شدید کلیوی (نارسایی کلیه) شود. این عفونت باعث آسیب دائمی کلیه‌ها می‌شود و در بسیاری از موارد می‌تواند به یک عفونت کشنده تبدیل شود. این موارد معمولاً باعث کاهش وزن تدریجی، کم‌آبی و در نهایت نارسایی کلیه‌ها می‌شوند.
مدارکی وجود دارد که نشان می‌دهد E. cuniculi می‌تواند نخاع را آلوده کند و ممکن است اعصابی که به گوارش کمک می‌کنند را تحت تأثیر قرار دهد.
درمان انسفالیتوزون کانیکولی خرگوش
برای تأیید عفونت‌های E. cuniculi، ابتدا باید آزمایش خون به آزمایشگاه مرجع ارسال شود تا از اینکه علائم به این ارگانیسم مربوط است، اطمینان حاصل شود. پس از تأیید تشخیص، داروهای ضدپروتوزوآ تجویز خواهند شد. در مواردی که خرگوش دچار کجی گردن یا چرخش سر می‌شود، داروهای ضدالتهاب و داروهای ضدسرگیجه مفید خواهند بود. در مواردی که چشم تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد، به داروهای ضدپروتوزوآ و ضدالتهاب نیاز است. در مواردی که کلیه‌ها یا سکون دستگاه گوارش تحت‌تأثیر قرار می‌گیرند، معمولاً نیاز به بستری‌شدن در بیمارستان، مایعات و داروهای ضدپروتوزوآ است. برخی از موارد حتی با درمان هم بسیار سخت بهبود می‌یابند. این ارگانیسم از جمله بیماری‌های مشترک بین خرگوش و انسان است و می‌تواند انسان‌ها و سایر حیوانات خانگی را نیز آلوده کند. همچنین برخی خرگوش‌های حامل ای کانیکولی هیچ‌گونه علائمی نشان نمی‌دهند. این ارگانیسم زمانی منتقل می‌شود که خرگوشی ادرار خرگوش آلوده را ببلعد.
مشکلات رحمی؛ تهدیدی برای زندگی خرگوش‌های عقیم‌نشده
طبق چند منبع علمی و بالینی معتبر، احتمال ابتلای خرگوش ماده‌ی عقیم‌نشده به آدنوکارسینومای رحمی تا سن ۳ سالگی حدود ۴ درصد است، اما در خرگوش‌های بالای ۴ تا ۶ سال، این احتمال می‌تواند تا ۵۰ تا ۸۰ درصد هم برسد؛ یکی از بالاترین نرخ‌های شیوع سرطان در کل حیوانات خانگی. این خودش مهم‌ترین دلیل توصیه‌ی قاطع دامپزشکان برای عقیم‌سازی زودهنگام خرگوش ماده است، حتی اگر قصد جفت‌گیری نداشته باشید.
سرطان رحمی یکی از رایج‌ترین بیماری‌های خرگوش است که کاملاً با عقیم‌سازی خرگوش در سنین پایین قابل پیشگیری است. دامپزشک می‌تواند سرطان رحم را از طریق معاینه (لمس رحم بزرگ‌شده)، سونوگرافی یا اشعه‌ی ایکس تشخیص دهد. تشخیص قطعی معمولاً فقط از طریق جراحی اکتشافی برای برداشتن رحم انجام می‌شود. سرطان رحم معمولاً اگر رحم بیمار پیش از گسترش سرطان به بقیه‌ی بدن برداشته شود، به‌طور کامل قابل درمان است.
در برخی موارد خاص، خرگوش‌های ماده ممکن است به سرطان غده‌ی پستان مبتلا شوند که رایج‌ترین نوع آن آدنوکارسینومای غده‌ی پستان است. این سرطان باعث برآمدگی‌ها و گره‌های سفت روی پستان‌ها می‌شود که با لمس قابل تشخیص است.
راه درمان مشکلات رحمی
آدنوکارسینومای رحم باید به‌صورت جراحی با عقیم‌کردن خرگوش (اواریو-هیسترکتومی) درمان شود. هزینه‌ی این عمل زمانی که خرگوش بیمار باشد بیشتر خواهد بود (خرگوش‌هایی که دچار سرطان رحم هستند ممکن است به مراقبت‌های ویژه مانند بستری‌شدن در بیمارستان، درمان با مایعات و تغذیه‌ی اجباری نیاز داشته باشند)، بنابراین عقیم‌کردن زودهنگام برای جلوگیری از بروز مشکل توصیه می‌شود. عفونت‌های رحمی ممکن است نیاز به عقیم‌سازی حیوان خانگی و همچنین درمان آنتی‌بیوتیکی داشته باشند.
تنبلی روده در خرگوش؛ تهدیدی برای زندگی حیوان
وقتی خرگوش به هر دلیلی (بیماری دندان، استرس یا عفونت دستگاه تنفسی فوقانی) از خوردن غذا خودداری کند، باکتری‌های طبیعی که در دستگاه گوارش به هضم و تخمیر غذا کمک می‌کنند، می‌توانند توسط باکتری‌های دردناک و تولیدکننده‌ی گاز و سم تحت تسلط قرار بگیرند. این وضعیت اشتهای خرگوش را بیشتر کاهش می‌دهد و در بسیاری از موارد، اگر درمان نشود، می‌تواند منجر به مرگ شود.
این وضعیت که به‌عنوان تنبلی روده شناخته می‌شود، یکی از بیماری‌های شایع در خرگوش‌هاست و اگر به‌موقع تشخیص داده شود، می‌توان آن را به‌طور موفقیت‌آمیز درمان کرد. تحقیقات جدید همچنین ارتباطی بین Encephalitozoon cuniculi و علت موارد عودکننده‌ی تنبلی دستگاه گوارش پیدا کرده‌اند. وقتی خرگوش دچار کم‌آبی و بی‌تحرکی می‌شود، این وضعیت تهدیدی برای زندگی خواهد بود.
شیوه درمان تنبلی روده خرگوش‌ها
درمان تنبلی روده شامل مایعات (زیرپوستی یا وریدی)، تغذیه با سرنگ، داروهای ضدالتهاب و مسکن‌هاست. زمانی که تولید مدفوع از سر گرفته شود، داروهایی برای افزایش حرکات دستگاه گوارش تجویز خواهد شد.
پودودرماتیت یا زخم پای خرگوش
پودودرماتیت یا زخم‌های پا از جمله بیماری‌های رایج در خرگوش‌هاست. این بیماری زمانی اتفاق می‌افتد که خرگوش برای مدت طولانی روی سطوح سخت یا مرطوب نشسته باشد. این زخم‌ها به‌ویژه در خرگوش‌هایی که پیش‌زمینه‌ی بیماری‌های گوارشی یا حرکتی دارند و در خرگوش‌های چاق (که فشار بیشتری به کف پا وارد می‌شود) بیشتر مشاهده می‌شود.
راه درمان پودودرماتیت
پودودرماتیت از جمله شایع‌ترین بیماری‌های خرگوش‌های خانگی است و درمانش می‌تواند دشوار و چالش‌برانگیز باشد، به‌ویژه در مراحل پیشرفته که عفونت از پوست به عضلات، تاندون‌ها و استخوان‌ها گسترش یافته است. درمان شامل داروهای ضدباکتری برای کنترل عفونت و تمیزکردن و باندپیچی زخم‌های روی پاست. بستر نرم برای درمان زخم‌ها ضروری است. زمانی که بیماری زود تشخیص داده شود، معمولاً می‌توان آن را درمان کرد و وضعیت بهبود می‌یابد. اما اگر درمان نشود، این وضعیت می‌تواند به بافت‌های عمیق‌تر یا مفاصل حمله کند. در بسیاری از موارد، آمپوتاسیون (قطع عضو) برای برداشتن کامل بافت‌های آلوده و جلوگیری از گسترش به استخوان‌ها یا جریان خون ضروری است. بهترین راه پیشگیری، بستر نرم و تمیز و کنترل وزن خرگوش است.
یک مرور سریع بر بیماری‌های شایع در خرگوش‌ها
سؤالات متداول
حتی برای خرگوش‌های ظاهراً سالم، معاینه‌ی سالانه شامل بررسی دندان‌ها و آزمایش میکروسکوپی مدفوع توصیه می‌شود؛ چون خرگوش‌ها به‌طور غریزی علائم بیماری را تا مرحله‌ی پیشرفته پنهان می‌کنند.
بله، به‌خصوص برای خرگوش‌های ماده. با توجه به احتمال بسیار بالای سرطان رحم در خرگوش‌های عقیم‌نشده‌ی بالای ۳ تا ۴ سال، عقیم‌سازی زودهنگام (۵ تا ۶ ماهگی) یکی از مؤثرترین اقدامات پیشگیرانه در کل دامپزشکی خرگوش محسوب می‌شود.
امتناع کامل از غذا در خرگوش هرگز نباید نادیده گرفته شود؛ می‌تواند نشانه‌ی بیماری دندان، تنبلی روده یا هر بیماری دردناک دیگری باشد. برخلاف بسیاری از حیوانات دیگر، خرگوش تحمل کمی برای گرسنگی طولانی دارد و باید همان روز دیده شود.
این ارگانیسم جزو بیماری‌های مشترک بین خرگوش و انسان است و در افراد با سیستم ایمنی ضعیف می‌تواند خطرناک‌تر باشد. رعایت بهداشت هنگام تمیزکردن قفس و ظرف مدفوع، بهترین راه پیشگیری است.
سخن پایانی
نگهداری از خرگوش در خانه نیازمند توجه و مراقبت ویژه‌ای است. بیماری‌های شایع در خرگوش‌های خانگی مانند عفونت‌های دستگاه تنفسی، انگل‌ها، مشکلات دندانی، تنبلی روده، انسفالیتوزون کانیکولی، مشکلات رحمی و پودودرماتیت می‌توانند به سرعت به وضعیت‌های جدی و تهدیدکننده‌ی زندگی تبدیل شوند. با آگاهی از نشانه‌ها و علائم این بیماری‌ها، و انجام چکاپ‌های منظم دامپزشکی، می‌توان از بروز مشکلات جدی جلوگیری کرد. تغذیه‌ی مناسب با فیبر بالا و عقیم‌سازی به‌موقع نیز از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به سلامت خرگوش کمک کنند.
شناخت بیماری‌های شایع خرگوش خانگی و روش‌های درمان آن‌ها نه‌تنها به بهبود کیفیت زندگی آن‌ها کمک می‌کند بلکه باعث ایجاد رابطه‌ای سالم و پایدار بین صاحب و حیوان خانگی‌اش خواهد شد. با مراقبت صحیح، خرگوش‌ها می‌توانند زندگی طولانی و سالمی داشته باشند. در صورتی که هر یک از علائم ذکرشده در این مقاله را مشاهده کردید، خرگوش را برای معاینه به بخش اگزوتیک و پرندگان بیمارستان دامپزشکی مرکزی بیاورید تا با جدیدترین دستگاه‌ها و متدهای روز دنیا بررسی و در صورت نیاز درمان شود.
منابع
این مقاله بر پایه‌ی منابع دامپزشکی معتبر بین‌المللی نوشته شده است:
