تب مالت در گاوها یا بروسلوز گاوی (Bovine Brucellosis) یکی از بیماریهای واگیردار و زئونوز (قابلانتقال بین حیوان و انسان) است که بهوسیلهی باکتری Brucella abortus ایجاد میشود. این بیماری یکی از عوامل مهم اقتصادی در دامداریهای شیری و گوشتی به شمار میرود و میتواند باعث سقط جنین، تولد گوسالههای ضعیف یا مرده، باقی ماندن جفت در رحم و کاهش تولید شیر شود.
گاوهای آلوده معمولاً فقط یک بار سقط میکنند، اما حتی پس از زایمانهای بعدی نیز ممکن است باکتری را از طریق مایع آمنیوتیک و شیر دفع کنند و این همان چیزی است که بیماری را برای انسان بسیار خطرناک میسازد.
هیچ درمان مؤثری برای بروسلوز وجود ندارد، بنابراین تمرکز بر شناسایی گلههای آلوده و جلوگیری از انتقال بیماری به گلههای سالم است. در گلههایی که چند دام بهصورت همزمان سقط میکنند، این وضعیت بهعنوان یک طوفان سقط جنین (Abortion Storm) شناخته میشود.
عامل بیماری تب مالت در گاوها
عامل اصلی بیماری تب مالت در گاو، بوفالو و بایسون، باکتری Brucella abortus است. در موارد نادر، گونههای دیگر مانند B. suis و B. melitensis هم ممکن است گاو را آلوده کنند، اما بیماری معمولاً بهصورت خفیفتر بروز میکند.
ویروس بهسرعت در گلههای واکسینهنشده منتشر میشود و سقطهای گسترده ایجاد میکند. در گلههایی که بیماری بهصورت مزمن وجود دارد (آندمیک)، گاو آلوده معمولاً فقط در بارداری اول پس از آلودگی سقط میکند و در بارداریهای بعدی ظاهراً طبیعی زایمان میکند؛ با این حال، همچنان باکتری در شیر، جفت و مایعات رحمی دفع میشود.
پس از تماس اولیه با عامل بیماری، گاو برای مدت کوتاهی دچار باکتریمی (وجود باکتری در خون) میشود و سپس آنتیبادی تولید میکند. برخی دامها ممکن است در برابر عفونت مقاوم شوند یا بهصورت خودبهخودی بهبود یابند.
دوره کمون بیماری متغیر است و به مرحلهی بارداری در هنگام تماس بستگی دارد.
نحوه انتقال بیماری تب مالت
- انتقال طبیعی بروسلا از طریق دهانی انجام میشود یعنی دام، مواد آلوده مانند جنین سقطشده، جفت یا مایع آمنیوتیک را میبلعد یا اندام تناسلی حیوان آلوده را لیس میزند.
- انتقال از طریق گاو نر آلوده (تناسلی) به گاو ماده نادر است، اما ممکن است از طریق تلقیح مصنوعی با منی آلوده رخ دهد.
- همچنین تب مالت یکی از بیماری های مشترک بین انسان و حیوان است و انسان میتواند از طریق تماس با ترشحات زایمان، جفت یا نوشیدن شیر خام آلوده به بروسلا مبتلا شود. باکتری از طریق پوست، ملتحمه چشم یا زخمهای کوچک نیز وارد بدن میشود.
- بروسلاها در محیط خنک و مرطوب میتوانند تا دو ماه زنده بمانند، ولی نور مستقیم خورشید آنها را ظرف چند ساعت از بین میبرد.
تب مالت چه علائمی دارد؟
علامت اصلی بیماری در مادهگاوها سقط جنین در ماههای آخر بارداری است. سایر علائم عبارتاند از:
- تولد گوسالههای ضعیف یا مرده
- باقی ماندن جفت در رحم (Retained Placenta)
- کاهش تولید شیر
در گاوهای نر، عفونت میتواند باعث درگیری کیسههای منی، اپیدیدیم و بیضهها شود و در نتیجه، باکتری در مایع منی یافت شود. در برخی موارد، آبسه بیضه یا التهاب مزمن مفاصل نیز مشاهده میشود. بهطور کلی، سلامت عمومی دام بهجز موارد سقط، چندان مختل نمیشود.
تشخیص بیماری
تشخیص بروسلا بر اساس علائم بالینی، آزمایشهای سرولوژیک و کشت میکروبی انجام میشود.
نمونه های مورد استفاده برای آزمایش:
- جفت و ترشحات پستان از دام زنده
- محتویات معده یا ریهی جنین سقطشده
روش های تشخیص تب مالت در گاوها:
- کشت باکتریایی: از جفت، غدد لنفاوی پستانی یا ترشحات پستان برای شناسایی مستقیم باکتری.
- تست آگلوتیناسیون سرمی SAT: اگر در رقت ۱:۱۰۰ در گاوهای غیرواکسینه یا ۱:۲۰۰ در گاوهای واکسینه واکنش مثبت دیده شود، دام «واکنشگر» محسوب میشود.
- آزمایشهای تکمیلی:
- تست تثبیت مکمل (CFT)
- الایزا برای تشخیص آنتیبادی در شیر یا سرم
- تست رُز بنگال و تست ریوَنول
غربالگری و کنترل جمعی
در برنامههای رسمی ریشهکنی بروسلا، معمولاً از تست حلقه شیر بهصورت دورهای (هر ۳ تا ۶ ماه) استفاده میشود تا گلههای آلوده شناسایی شوند.
در صورت مثبت بودن نتیجه، تمام گاوهای گله باید بهصورت فردی آزمایش خون بدهند. گاوهای آلوده شناسایی و حذف (Culling) میشوند تا گله پاکسازی شود. همچنین، در کشتارگاهها نمونهی خون گاوهای بالغ جمعآوری و برای بررسی وضعیت منطقه استفاده میشود.
واکسیناسیون و پیشگیری
هیچ درمان مؤثری برای بروسلا وجود ندارد؛ بنابراین پیشگیری تنها راه کنترل است.
اقدامات کلیدی:
۱. واکسیناسیون گوسالهها با سویههای زنده تضعیفشده (Strain 19 یا RB51)
- سویه RB51 واکسنی است که آنتیبادیهای غیرقابل شناسایی در تستهای معمول تولید میکند و خطر واکنش کاذب را کاهش میدهد.
- واکسیناسیون معمولاً در سن ۴ تا ۱۲ ماهگی انجام میشود.
۲. قرنطینهی دامهای تازهوارد برای ۳۰ روز و انجام تست مجدد قبل از ورود به گله.
۳. حذف گاوهای مثبت و ضدعفونی کامل محل نگهداری و تجهیزات زایمان.
۴. جلوگیری از خرید دام از مناطق آلوده.
در مناطق با شیوع بالا، واکسیناسیون کل گله (حتی دامهای بالغ) در کنار برنامههای «آزمایش و حذف» مؤثر است.
وضعیت جهانی و خطر انتقال
در بسیاری از کشورها از جمله آمریکا، تب مالت در گلههای گاوی ریشهکن شده است. اما در برخی گلههای بوفالو و گوزن وحشی (مانند منطقهی یلوستون در آمریکا) هنوز بروسلا بهصورت اندمیک وجود دارد. انتقال از گلههای وحشی به گلههای اهلی نادر است، ولی در چند مورد گزارش شده است.
خلاصه مطلب
تب مالت گاوی یک بیماری واگیردار با خسارات اقتصادی و خطر زئونوز بالاست. عامل بیماری، باکتری Brucella abortus، باعث سقط، ناباروری موقت و کاهش تولید شیر میشود. تشخیص بر پایهی آزمایشهای سرمی و کشت باکتریایی است و درمان مؤثر ندارد.
پیشگیری از طریق واکسیناسیون گوسالهها، قرنطینه دامهای جدید و حذف دامهای آلوده، کلید کنترل بیماری است. اجرای مداوم برنامههای «تست و حذف» و رعایت بهداشت زایمان میتواند بیماری را در سطح منطقه یا کشور ریشهکن کند.
سوالات متداول
1. تب مالت گاوی چیست؟
بروسلوز نوعی بیماری باکتریایی است که توسط Brucella abortus ایجاد میشود و باعث سقط جنین و کاهش تولید شیر در گاوهای ماده میگردد.
2. آیا تب مالت از گاو به انسان منتقل میشود؟
بله. انسان میتواند از طریق تماس با ترشحات زایمان، جفت یا مصرف شیر خام آلوده به بیماری مبتلا شود. در انسان به آن «تب مالت» گفته میشود و باعث تب، درد مفاصل و خستگی مزمن میگردد.
3. آیا درمانی برای بروسلا وجود دارد؟
در گاوها درمان عملی وجود ندارد. تنها راه مؤثر، تشخیص زودهنگام و حذف دامهای آلوده است.
4. بهترین روش پیشگیری چیست؟
واکسیناسیون گوسالهها در سن ۴ تا ۱۲ ماهگی، قرنطینهی دامهای جدید و رعایت بهداشت در زمان زایمان.
5. آیا تب مالت باعث ناباروری در گاو میشود؟
در اغلب موارد، گاو پس از سقط، باروری خود را مجدداً بهدست میآورد؛ اما برخی موارد عفونت مزمن میتواند باعث ناباروری موقت شود.
6. آیا واکسن بروسلا برای انسان هم وجود دارد؟
در حال حاضر واکسن انسانی ایمن و مؤثری در دسترس نیست. پیشگیری از تماس با مواد آلوده بهترین راه محافظت است.
منبع: merckvetmanual
