با بیماری FIP، کرونا ویروس گربه‌ سانان آشنا شوید!

یکی از خطرناک‌ترین بیماری‌هایی که سلامت گربه‌سانان را تهدید می‌کند، بیماری FIP گربه یا همان پریتونیت عفونی (Feline Infectious Peritonitis) است. ویروس FIP با وجود آنکه هم‌خانواده‌ی کرونای انسانی است، از نظر ژنتیکی تفاوت‌های بنیادینی با آن دارد و انتقال آن از گربه به انسان غیرممکن است؛ اگر گربه‌ی شما به این بیماری مبتلا شود، نیازی به نگرانی درباره‌ی سلامت خودتان نیست. خبر خوب دیگر این است که تصویر این بیماری در چند سال اخیر عوض شده: تا همین چند سال پیش FIP تقریباً همیشه کشنده بود، اما امروز با داروهای ضدویروسی جدید، اکثر گربه‌های مبتلا بهبود کامل پیدا می‌کنند. در این مقاله با علائم، راه‌های تشخیص، نرخ موفقیت واقعی درمان و مراقبت روزانه از گربه‌ی مبتلا به FIP آشنا می‌شوید.

بیماری FIP گربه چیست؟

در سال‌های اخیر، با پیشرفت علم دامپزشکی، بسیاری از بیماری‌های حیوانات درمان قطعی یافته‌اند. بعضی از بیماری‌ها نیز با انجام به‌موقع واکسیناسیون حیوانات خانگی قابل‌پیشگیری هستند؛ اما بیماری اف‌آی‌پی گربه‌سانان از این قاعده مستثناست و می‌تواند مشکلات جدی برای سلامت گربه به‌وجود بیاورد. این بیماری در نتیجه‌ی حمله‌ی ویروسی به نام کروناویروس گربه‌سانان در گربه بروز پیدا می‌کند. ویروس سیستم ایمنی گربه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و به دیواره‌ی روده حمله می‌کند؛ به همین دلیل یکی از اولین علائم ابتلا به این بیماری مشکلات گوارشی است و این بیماری را به نام کرونای روده‌ای گربه هم می‌شناسند. جالب است بدانید که این ویروس در دستگاه گوارش اکثر گربه‌ها وجود دارد، اما فقط در موارد نادری منجر به بروز مشکل جدی برای سلامت حیوان می‌شود.

نکته‌ی مهمی که کمتر به آن اشاره می‌شود این است که پس از این جهش، ویروس توانایی تازه‌ای پیدا می‌کند: نفوذ و تکثیر در ماکروفاژها (نوعی گلبول سفید). همین موضوع باعث می‌شود ویروس به‌جای ماندن در روده، از طریق جریان خون به سراسر بدن پخش شود. در بسیاری از گربه‌های مبتلا، واکنش سیستم ایمنی خودِ بدن به این ماکروفاژهای آلوده -نه فقط خودِ ویروس- عامل اصلی التهاب شدید عروق و آسیب به اندام‌هاست؛ به همین دلیل شدت بیماری همیشه فقط به «قدرت ویروس» ربط ندارد، بلکه به نحوه‌ی واکنش سیستم ایمنی هر گربه هم بستگی دارد.

تفاوت کرونای گربه‌ای و کرونای انسانی

در جدول زیر تفاوت کرونای گربه و انسان را به‌طور خلاصه بررسی کرده‌ایم:

انواع FIP؛ کرونای گربه به چند شکل ظاهر می‌شود؟

کرونا ویروس گربه‌ای معمولاً به دو شکل ظاهر می‌شود؛ حالت «خشک» و حالت «مرطوب» که حالت دوم خطرناک‌تر و کشنده‌تر است.

اف‌آی‌پی خشک (Dry FIP)

در این حالت، مایعات در بدن جمع نمی‌شوند، اما گره‌های لنفاوی، کلیه‌ها، کبد و سایر اندام‌های داخلی گربه ملتهب می‌شوند. این شکل بیماری با تشنج، عدم تعادل و ناراحتی‌های چشمی مثل تورم و کوری همراه است. تشخیص درست نوع بیماری در انتخاب مراقبت مناسب نقش مهمی دارد.

اف‌آی‌پی مرطوب (Wet FIP)

در این نوع، مایع اضافی در حفره‌های بدن گربه مانند شکم یا قفسه‌ی سینه جمع شده و تنفس گربه را دشوار می‌کند. ضعف و بی‌حالی شدید، تب مزمن، کاهش اشتها و یرقان هم از علائم این نوع بیماری‌اند.

علائم بالینی در گربه‌های مبتلا به FIP

اولین علائم FIP در گربه‌ها ممکن است مبهم باشد و با بیماری‌های دیگر گربه اشتباه گرفته شود؛ به همین دلیل باید نسبت به کوچک‌ترین تغییر رفتار حساس بود. برخی از علائم اولیه عبارت‌اند از:

• ضعف
• بی‌حالی
• کاهش یا نداشتن اشتها
• کاهش وزن و تب نوسانی

معمولاً پس از یک دوره‌ی چند روزه تا چند هفته‌ای، سایر علائم نمایان می‌شوند. در این مرحله، بیشتر گربه‌ها به نوع مرطوب FIP که با تجمع مایع در حفره‌های بدن همراه است مبتلا می‌شوند؛ اگر مایع در شکم جمع شود، منجر به متورم‌شدن شکم یا حفره‌ی قفسه‌ی سینه می‌شود و در نتیجه تنفس را سخت می‌کند.

برخی از گربه‌ها به FIP خشک مبتلا می‌شوند که در آن مایعات چندانی جمع نمی‌شود یا اصلاً مایعی تجمع نمی‌یابد. فرم خشک اغلب شامل التهاب شدید در یک یا چند عضو از جمله چشم، مغز، کبد، روده یا سایر اندام‌های بدن است که باعث بروز علائم بالینی می‌شود؛ اکثر گربه‌های مبتلا به FIP خشک، تنها علائم چشمی دارند.

در فرم مرطوب تجمع مایعات در قفسه‌ی سینه دیده می‌شود؛ در فرم خشک بی‌حالی، بی‌اشتهایی و تب مزمن غالب است. علائم درگیری چشم، به‌خصوص تغییر رنگ قرنیه، هم دیده می‌شود و در حدود ۲۵ تا ۳۳ درصد موارد، درگیری‌های عصبی (عدم تعادل، نیستاگموس و گاهی تشنج) هم رخ می‌دهد.

راه‌های تشخیص بیماری کرونا ویروس گربه

تشخیص بیماری FIP در گربه‌ها چالش‌های زیادی دارد. در این راستا از کیت‌های تشخیص سریع یا رپید استفاده می‌شود، اما گاهی نتایج مثبت این تست‌ها لزوماً به‌معنای وجود بیماری نیست. حتی یک نتیجه‌ی مثبت PCR نیز نمی‌تواند به‌طور قطع نشان‌دهنده‌ی ابتلای گربه به FIP باشد، زیرا این ویروس ممکن است در بدن بسیاری از گربه‌های سالم بدون علائم بالینی هم وجود داشته باشد. در برخی موارد، ویروس FIP می‌تواند دچار جهش ژنتیکی شود و تنها در این صورت باعث بروز علائم بالینی و بیماری در گربه‌ها شود. در بسیاری از موارد، کیت‌های تشخیصی در چکاپ‌های روتین برای گربه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند که ممکن است باعث تشخیص اشتباه بیماری شود.

یکی از سوءتفاهم‌های رایج بین صاحبان گربه این است که آزمایش «آنتی‌بادی مثبت کرونا» را با «ابتلا به FIP» یکی می‌دانند. در واقع بسیاری از گربه‌های کاملاً سالم -به‌خصوص در خانه‌های چندگربه‌ای- در برابر همان بایوتایپ خفیف و گوارشی ویروس (FECV) آنتی‌بادی دارند، بدون اینکه هرگز به FIP مبتلا شوند؛ به همین دلیل تست آنتی‌بادی به‌تنهایی نمی‌تواند FIP را تأیید یا رد کند و باید همیشه در کنار علائم بالینی و سایر آزمایش‌ها تفسیر شود.

تجمع مایعات در قفسه‌ی سینه یا شکم می‌تواند دلایل دیگری مثل نارسایی قلبی هم داشته باشد؛ به همین دلیل بررسی جامع مایع و تحلیل نتایج آزمایش‌ها به تشخیص درست کمک می‌کند. به‌طور کلی برای تشخیص کرونا ویروس گربه‌ها این آزمایش‌ها به‌کار می‌روند:

روش‌های درمان FIP در سال‌های اخیر؛ از ناامیدی تا نرخ موفقیت بالا

تا چند سال پیش، FIP یکی از معدود بیماری‌های گربه بود که تقریباً همیشه به مرگ ختم می‌شد و تنها گزینه، مراقبت حمایتی بود. این تصویر امروز کاملاً عوض شده است. از حدود سال ۲۰۱۹ به بعد، داروی ضدویروسی GS-441524 وارد پروتکل‌های درمانی FIP شد و نتایج آن آن‌قدر قابل‌توجه بود که این بیماری از «تقریباً همیشه کشنده» به «در اکثر موارد قابل‌درمان» تبدیل شد.

نکته‌ی مهم‌تر برای صاحبان گربه‌ی ایرانی این است که این آمار فقط مربوط به کشورهای دیگر نیست. یک مطالعه‌ی داخلی روی ۶۲۹ گربه‌ی مبتلا یا مشکوک به FIP در ایران (بین دسامبر ۲۰۲۰ تا مارس ۲۰۲۴) که با تزریق زیرجلدی و/یا خوراکی GS-441524 به‌مدت حداقل ۱۲ هفته درمان شدند، نرخ بقای ۹۴.۱۲ درصد و نرخ عود بیماری تنها ۰.۶۳ درصد را نشان داده است. طبق همین مطالعه، بیشترین شکل بیماری در گربه‌های بررسی‌شده، فرم مرطوب (افیوژن‌دار) بوده (۵۴.۸۴ درصد موارد).

در همین مطالعه، دوز شروع دارو برای فرم مرطوب به‌طور میانگین حدود ۷ میلی‌گرم به‌ازای هر کیلوگرم بود که در ادامه‌ی درمان تا حدود ۱۰ میلی‌گرم افزایش پیدا کرد؛ برای فرم عصبی یا ترکیبی، دوز شروع بالاتر (حدود ۹.۶۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم) بود که تا حدود ۱۲.۷ میلی‌گرم بر کیلوگرم افزایش یافت. این یعنی دوزهای مورد استفاده در سال‌های اخیر، به‌طور محسوسی بالاتر از دوزهای اولیه‌ای است که در ابتدای معرفی این دارو به‌کار می‌رفت — و طبق منابع دامپزشکی بین‌المللی، یکی از شایع‌ترین دلایل شکست درمان یا عود بیماری، همین پایین‌ماندن دوز با افزایش وزن گربه در طول درمان است، نه ناکارآمدی خودِ دارو.

درمان اف‌آی‌پی با داروی دیگری به نام رمدسیویر هم گاهی استفاده می‌شود، معمولاً به‌عنوان گزینه‌ی مکمل یا جایگزین در شرایط خاص. برخی مطالعات نشان داده‌اند ترکیب GS-441524 با سایر داروهای ضدویروسی می‌تواند نتیجه‌ی درمان را در موارد پیچیده‌تر (مثل درگیری عصبی) بهتر کند. در کنار درمان ضدویروسی، دامپزشکان می‌توانند با آنتی‌بیوتیک از عفونت‌های ثانویه پیشگیری کنند، و صاحبان گربه هم می‌توانند با مشورت دامپزشک، ویتامین‌ها را به رژیم غذایی اضافه کنند. تخلیه‌ی ترشحات یا مایعات جمع‌شده در بدن هم بخشی از مراقبت حمایتی است.

در بسیاری از کشورها -از جمله استرالیا، کانادا، هلند، انگلستان و آمریکا- GS-441524 هنوز به‌صورت رسمی و برند‌دار تأیید نشده، اما از طریق داروخانه‌های ترکیبی (کامپاندینگ) دامپزشکی و زیر نظر دامپزشک، به‌طور قانونی در دسترس قرار می‌گیرد؛ روندی که در ایران هم مشابه است.

کدام گربه‌ها پیش‌آگهی سخت‌تری دارند؟

طبق همان مطالعه‌ی ایرانی، برخی عوامل با کاهش شانس بقا در طول درمان همراه بوده‌اند:

• جنسیت نر
• سن بالای ۶ سالگی
• فرم عصبی یا ترکیبی بیماری (نسبت به فرم مرطوب یا خشک ساده)
• وجود تب، زردی، کم‌خونی یا کاهش شدید پلاکت در زمان تشخیص

در همان جمعیت ۶۲۹ گربه‌ای مطالعه‌ی ایرانی، فرم مرطوب (افیوژن‌دار) شایع‌ترین شکل بیماری بود (۵۴.۸۴ درصد موارد) و نرخ عود پس از پایان یک دوره‌ی کامل درمان، فقط ۰.۶۳ درصد گزارش شد؛ یعنی در اکثریت قریب‌به‌اتفاق گربه‌هایی که دوره‌ی درمان را کامل و با دوز درست پشت‌سر گذاشتند، بیماری دیگر بازنگشت. طی درمان، شاخص‌هایی مثل نسبت آلبومین به گلوبولین، سطح آلبومین، گلوبولین و بیلی‌روبین خون، و همچنین یافته‌های تصویربرداری، به‌طور محسوسی بهبود پیدا کردند -نشانه‌ای که دامپزشک برای سنجش روند بهبودی از آن استفاده می‌کند.

راه‌های انتقال کرونا ویروس در گربه‌ها

ویروس کرونا گربه‌سانان از چندین راه مختلف منتقل می‌شود و می‌تواند به پریتونیت عفونی گربه‌ها تبدیل شود. در ادامه مهم‌ترین راه‌های انتقال کرونای گربه‌ای (FCoV) را می‌بینید:

• انتقال از طریق مدفوع: کرونا ویروس گربه‌سانان عمدتاً از طریق مدفوع گربه‌های آلوده به گربه‌های دیگر منتقل می‌شود. گربه‌های سالم در تماس با مدفوع آلوده یا با لیسیدن خود بعد از تماس با محیط آلوده، ویروس را به بدن خود منتقل می‌کنند. محیط‌هایی که چندین گربه در آن زندگی می‌کنند بیشتر در معرض شیوع ویروس قرار دارند.
• انتقال غیرمستقیم از طریق اشیای آلوده: اشیا و سطوحی که با مدفوع آلوده در تماس بوده‌اند؛ مانند ظرف‌های غذا، بسترهای خواب و وسایل بازی، منبع خوبی برای انتقال ویروس هستند.
• انتقال از طریق تنفس و قطرات بزاقی: کرونا ویروس گربه‌سانان از طریق بزاق یا قطرات تنفسی گربه‌های آلوده نیز منتقل می‌شود؛ این حالت بیشتر در مکان‌هایی با تعداد زیادی گربه اتفاق می‌افتد.
• انتقال از مادر به بچه‌گربه‌ها: در برخی موارد، گربه‌های مادر که آلوده هستند، ویروس را به بچه‌گربه‌های خود منتقل می‌کنند؛ این انتقال از طریق تماس مستقیم یا از طریق محیط مشترک رخ می‌دهد.

عوامل مؤثر در انتقال FIP

ویروس FIP برای کدام گربه‌ها خطرناک‌تر است؟

اگر متوجه بیماری مادر شدید، بچه را جدا کنید و زیر نظر بگیرید؛ برای غذای بچه‌گربه از دامپزشک راهنمایی بگیرید. گربه‌هایی که در محیط‌های پراسترس زندگی می‌کنند هم به مراقبت بیشتری نیاز دارند.

مطالعات جدید نشان می‌دهند که بچه‌گربه‌ها تا سن ۹ تا ۱۰ هفتگی در برابر ویروس کرونا مقاومت بیشتری دارند. به‌نظر می‌رسد آنتی‌بادی‌های مادری که از مادر به بچه‌گربه منتقل می‌شوند، در این سن هنوز در بدن بچه‌گربه‌ها وجود دارند و از آن‌ها در برابر ویروس کرونا محافظت می‌کنند. این ایمنی طبیعی تا حدود ده هفتگی ادامه دارد و پس از این سن، با کاهش سطح آنتی‌بادی‌های مادری، گربه‌ها ممکن است بیشتر مستعد ابتلا به FIP شوند؛ بنابراین اگر علائمی مشابه FIP در بچه‌گربه‌های کمتر از ۹ تا ۱۰ هفتگی دیده شود، می‌توان با احتمال زیاد این بیماری را رد کرد. به‌طور کلی، FIP در هر سنی ممکن است دیده شود، ولی امکان ابتلا از دو ماهگی تا دو سالگی بیشتر است و بعد از ده سالگی نیز امکان ابتلا دوباره افزایش پیدا می‌کند.

پیشگیری از FIP

پیشگیری از کرونا ویروس در گربه‌سانان شامل اقدامات مختلفی است که احتمال ابتلا را کم می‌کند:

واکسن FIP گربه

مراقبت تغذیه‌ای از گربه‌های مبتلا به FIP

تغذیه در روند درمان FIP نقشی کلیدی دارد. این بیماری با تضعیف سیستم ایمنی و التهاب گسترده همراه است، بنابراین رژیم غذایی گربه‌ی مبتلا باید هم از نظر مواد مغذی و هم از نظر قابلیت هضم، استاندارد بالایی داشته باشد.

برای گربه‌های مبتلا به FIP، مواد غذایی طبیعی، تازه و به‌خوبی پخته‌شده توصیه می‌شود:

• پروتئین باکیفیت: غذاهایی مانند گوشت مرغ، گوشت گاو یا ماهی پخته‌شده، منبع مناسبی از پروتئین هستند. این منابع پروتئینی به ترمیم بافت‌ها، حفظ توده‌ی عضلانی و عملکرد سیستم ایمنی کمک می‌کنند.
• تأمین آرژنین با گوشت قرمز: مصرف روزانه حدود یک قاشق غذاخوری گوشت قرمز خام یا جگر -که سرشار از اسید آمینه‌ی آرژنین است- برای حفظ سلامت سلول‌های ایمنی، به‌ویژه مونوسیت‌ها، ضروری محسوب می‌شود.
• ماهی‌های چرب برای مقابله با التهاب: ماهی‌هایی مانند سالمون یا قزل‌آلا که حاوی اسید چرب امگا ۳ (EPA) هستند، می‌توانند به کاهش التهاب کمک کنند. با این حال، مصرف آن باید متعادل باشد و از مصرف مکمل‌های چربی حاوی ویتامین A بالا مانند روغن جگر ماهی پرهیز شود.
• جبران بی‌اشتهایی: در صورت کاهش اشتها، می‌توان غذا را با مخلوط‌کن به‌صورت پوره درآورد و با سرنگ به گربه خوراند. گاهی اضافه‌کردن مقدار کمی آب مرغ یا گوشت خانگی نیز به افزایش اشتها کمک می‌کند.
• تأمین ویتامین B12: تزریق زیرجلدی B12 به‌صورت هفتگی توصیه می‌شود. این ویتامین به افزایش تولید گلبول قرمز، بهبود عملکرد سیستم عصبی، سلامت دستگاه گوارش و متابولیسم کمک می‌کند. منبع طبیعی B12 شامل گوشت، تخم‌مرغ، ماهی و جگر است، اما در دوره‌ی ابتلا، استفاده از مکمل هم مفید خواهد بود.
• انتخاب نوع غذا: غذای خشک (کیبل) معمولاً نسبت به غذای مرطوب برای جلوگیری از تجمع پلاک و کاهش خطر عفونت‌های دهانی ترجیح داده می‌شود. البته اگر گربه مشکل گوارشی داشته باشد یا دندان‌های ضعیفی داشته باشد، غذای نرم‌تر ممکن است مناسب‌تر باشد.

در کنار تغذیه، محیط زندگی گربه باید آرام، تمیز و بدون استرس باشد. کنترل دقیق شرایط محیطی، نظافت منظم ظرف غذا و آب، و حذف محرک‌های استرس‌زا می‌تواند شانس بهبودی را افزایش دهد.

شیوع پریتونیت عفونی گربه

بیماری FIP یکی از بیماری‌های ویروسی مهم در گربه‌هاست و شیوع آن در سال‌های اخیر در حال افزایش است. این افزایش شیوع به دلایلی از جمله تکثیر نژادهای خالص که باعث کاهش تنوع ژنتیکی و تضعیف سیستم ایمنی می‌شود، و همچنین نگهداری گربه‌ها در محیط‌های بسته و پرجمعیت که امکان تماس با مقادیر بالای ویروس موجود در مدفوع را افزایش می‌دهد، ارتباط دارد.

آیا باید گربه‌ی مبتلا به FIP را یوتانایز کرد؟

تصمیم درباره‌ی یوتانایز گربه‌ی مبتلا به FIP باید بر اساس کیفیت زندگی حیوان گرفته شود؛ نه صرف وجود بیماری. با پیشرفت‌های دارویی اخیر، شانس درمان و بهبودی گربه‌هایی با فرم مرطوب یا خشک FIP به‌طور چشمگیری افزایش یافته، اما در صورت پیشرفت شدید بیماری و درد مداوم -به‌ویژه در گربه‌هایی که به درمان ضدویروسی پاسخ نمی‌دهند یا امکان شروع به‌موقع درمان وجود نداشته- یوتانایز ممکن است گزینه‌ای انسانی و مهربانانه محسوب شود.

خلاصه مطلب

بیماری پریتونیت عفونی گربه‌سانان (FIP) با عامل کروناویروس گربه‌سانان، یکی از جدی‌ترین بیماری‌های این حیوانات است؛ اما برخلاف تصور رایج، دیگر همیشه به‌معنای مرگ گربه نیست. این بیماری عمدتاً گربه‌های جوان و دارای سیستم ایمنی ضعیف را درگیر می‌کند و به دو نوع مرطوب و خشک تقسیم می‌شود.

تشخیص FIP اغلب چالش‌برانگیز است، اما با انجام آزمایش‌های کامل در آزمایشگاه بیمارستان دامپزشکی مرکزی می‌توان ابتلای گربه به این بیماری را تشخیص داد. یکی از پرسش‌های متداول درباره‌ی این بیماری این است که آیا گربه‌ی مبتلا می‌تواند آن را به گربه‌های سالم منتقل کند؛ در منابع علمی آمده که این بیماری به‌اندازه‌ای که تصور می‌شود مسری نیست و عوامل متعددی باید در کنار هم حضور داشته باشند تا کروناویروس گربه‌ای به FIP تبدیل شود.

پیشگیری از اف‌آی‌پی گربه با رعایت بهداشت محیط، جلوگیری از تماس با گربه‌های آلوده، معاینات منظم دامپزشکی در بیمارستان، کاهش استرس و تقویت سیستم ایمنی گربه‌ها به میزان زیادی محقق می‌شود. با وجود اینکه یک داروی قطعاً تأییدشده و جهانی برای درمان FIP در گربه‌سانان وجود ندارد، اما درمان‌های ضدویروسی امروزی مثل GS-441524، همراه با درمان‌های حمایتی، به کاهش علائم و بهبود کامل کیفیت زندگی اکثریت قابل‌توجهی از گربه‌های مبتلا به اف‌آی‌پی کمک می‌کند؛ به شرط تشخیص زودهنگام، دوز درست و پیگیری منظم آزمایش‌ها. تصویر این بیماری، برخلاف چند سال پیش، دیگر یک حکم قطعی نیست.

برای دریافت خدمات در مواجه با این بیماری می‌توانید از دامپزشکان بخش داخلی دام‌های کوچک بیمارستان دامپزشکی مرکزی کمک بگیرید؛ معاینات منظم، انجام آزمایش‌ها و درمان‌های حمایتی و ضدویروسی در این بیمارستان تحت‌نظر دامپزشکان مجرب انجام می‌شود.

سوالات متداول